Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
Жағасын ұстау
Зерттеушілер бұл ишараны реалий-ишара деп атайды. Қазақ тілінде ол «жағасын ұстау» (өз жағасынан ұстау) деп аударылады. Бұл ишара таңдану, қайран қалу, қандай да бір хабардан шошыну, түршігу сияқты көңіл күйлерін білдіреді. Яғни мұнда модальдылық пен эмоциялық реңк қатар көрініс табады. Ишара диалогтағы реплика ретінде тиісті сөзбен бірге де, онсыз да қолданылуы мүмкін, бірақ ондай жағдайда ол таңдану немесе үрей мимикасымен қатар жүреді [7, 20-б.].
Бұл — шығу төркіні жағалы киімнің киелі жоғарғы бөлік ретіндегі түсінігімен байланысты қызықты ишара. М.М. Содномпиловтың атап өтуінше, «түркі және моңғол халықтарының киім кешенінде жанның орналасатын орны жағамен байланыстырылған» [8, 154–155-бб.]. Қалмақ мәдениетінде жағалы киім адамды білдіретін символ ретінде көрінеді [3, 29-б.]. Бір қызығы, хакас жесір әйелдері арнайы түрде киімінің жағасын сөгіп тастаған, ал қайта тұрмысқа шықса, жағалы киім киюді қайта бастаған. Қазақ мәдениетінде жаға «жаға» деп аталады. Оның маңызын «ағасы бардың — жағасы бар, інісі бардың — тынысы бар» деген дәстүрлі тіркес те аңғартады: мұнда жаға қорғаныш мағынасында түсіндіріледі. Жағалы киім адамның мүшел жас сияқты дағдарысты кезеңінде біреуге, мысалы мұқтаж жанға, садақа, өтеу, көмек ретінде сыйға тарту дәстүрінде де кездеседі. Сондай-ақ жағалы сырт киім қазақтың үйлену ғұрпындағы сый алмасудың міндетті элементтерінің бірі болған. Осыған сүйене отырып, қазақтың дәстүрлі «жағасын ұстау» ишарасын диалогта сөз болатын пәле-жаладан, жамандықтан қорғайтын «жанның мекеніне» жүгіну ретінде түсіндіруге болады.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.