Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары

Қол алысу

Қол алысу — кездескенде, қоштасқанда және танысу жағдайларында қолданылатын ең кең таралған әдеп ишараларының бірі. Әлемдік мәдениетте мамандар қол қимылдарының екі мыңнан астам символдық түрін ажыратады. Көптеген зерттеушілер қол алысу ишарасының пайда болуын жауынгерлік әдеппен байланыстырады, яғни мұндай амандасу — өзара сенімнің, одақ пен достықтың белгісі.

Қазақтардың ер адамдар ортасында амандасудың бірнеше түрі қалыптасқан. С.С. Тәтібаев «қол алысып амандасу» немесе «қол алысу» ишарасын атап көрсетеді. Тарихи тұрғыдан бұл амандасу араб тілінен енген «ассалаумағалейкүм» — «сізге бейбітшілік болсын» деген сөзбен қатар жүреді: жасы кіші адам үлкенге қарай екі қолын ашық алақанымен соза жақындайды. Үлкен адам да жауап ретінде екі қолын созып, «уағалейкум ассалам» — «сізге де бейбітшілік болсын» деп жауап береді де, қол алысады [9, 72-б.]. Мұнда негізгі рөлді оң қол атқарады, ал сол қол қосымша, нығайтушы қызметте көрінеді. Мұны ықшам нұсқадан да аңғаруға болады: тек оң қолды ұсыну — «қол беру». А. Байбурин мен А. Топорков [1] ишараларда оң жақтың артықшылығы бар екенін атап көрсеткен: моңғолдарда оң қол — «құт-береке беруші», сондықтан тек сол қолмен береді және қабылдайды; мұсылман халықтарында ол ғұрыптық тұрғыдан «таза» саналып, ас ішуде қолданылады; қазақтар да босағаны тек оң аяқпен аттайды. Ш.Ж. Тоқтабаева оң қолдың құрметті қол екенін, сыйлықтың да сол қолмен ұсынылып, қабылданғанын, ал сол қолдың жеке гигиеналық рәсімдерге қолданылғанын жазады [10, 44-б.].

Қазақтардағы амандасудың тағы бір түрі — «қол алысып, төс соғысып амандасу». Бұл — қол алысып, құшақтасу, дәлірек айтқанда, кеудені кеудеге тигізе амандасу дегенді білдіреді. С.С. Тәтібаевтың сипаттауынша, алдымен оң қол екінші адамның иығынан асып, арқасына қойылады, ал сол қол белінен құшақтайды. Құшақтасудың екінші кезеңі де осы әрекеттің симметриялы қайталануы болып табылады: бірінші адамның сол қолы екіншісінің оң иығынан асып арқасына қойылады, ал оң қолы белінен құшақтайды [9, 78-б.]. Бұл ишара татуласудың, бауырластықтың белгісі ретінде түсіндіріледі.

Информаторлардың мәліметіне сүйенсек, қазақ ерлерінде «төс соғысу» ғұрпы бар. Оның тура мағынасы — кеудені түйістіру. Бұл рәсім араздасқан тараптарды татуластыру кезінде орындалады. Сонымен бірге «төс қағыстыру» күйеу мен қалыңдықтың әкелерінің бір-бірін құда ретінде мойындау рәсімінде де қолданылады. Мұндай құдалық «құдалық — мың жылдық» деген ұғыммен байланыстырылған.

Encyclopedia More Item

ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.

Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.

Алматы: КазНИИК, 2023.