Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
Тұл
Ескі замандағы көптеген этнографиялық деректерге сүйенсек, қазақтардың дәстүрлі жерлеу және еске алу ғұрыптарында тұл жасау тәжірибесі болған.
Тұл – марқұмның киімінен жасалған бейне немесе ағаш қаңқаға оның сырт киімі мен бас киімі кигізіліп жасалған тұлға. Әдетте, тұл ерлі-зайыптылардың төсек орнының үстіне орнатылған. Е.Н. Жанпейісовтың [7] пікірінше, «тұл» сөзінің этимологиясы сыртқы кескін, сыртқы бейне ұғымдарымен байланысты. Мамандар тұл жасау дәстүрі ежелгі түркілерде де болған деп есептейді. Алайда мұндай жағдайда киім тұлға теріс кигізілген, мысалы, бас киімдер де керісінше кигізілген. XIX ғасырдың соңына қарай бұл ғұрып жойылып, анағұрлым жеңілдетілген сипат алған: марқұмның киімі, ер-тұрманы мен қару-жарағы киіз үйдің керегесіне тікелей ілінетін болған.
Тұл – марқұмның символдық орнын басушы, ал оның жаны тірілердің ғұрыптық көмегіне мұқтаж деп түсінілген. Марқұмның орнын басушы бейнемен ғұрыптарды орындау көптеген халықтарда кең таралған тәжірибе болып табылады [10] және ол о дүниемен шектес шекаралық кеңістікті білдіреді. Марқұмның орнын басушыға киімді теріс немесе ішін сыртына қаратып кигізу өзге, арғы дүние белгісі ретінде қарастырылады.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.