Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары

Ет және онымен байланысты мәдени элементтер

1 сурет.

Қазақтардың негізгі тағамы ретінде етке басымдық беруі «ет» деп аталатын дәстүрлі аста айқын көрінеді. Бұл ас бүгінге дейін сақталған өзара үйлесімді реттік элементтерден тұрады: шай ішу, бас пен ет тарту, бата сұрау, жілік үлестіру, басты мүшелеп тарату, етті жапырақтап турау, ас жеу, асату, сорпа ұсыну, дастарқанды жинауға рұқсат беру, дастарқанға бата жасау және қайтадан шай ішу. Қазақтың дәстүрлі өмірінің көптеген қырларын қамтитын осы бірегей кешеннің реттілігі халықтың «екі шай — бір ет» деген нақыл сөзінде ықшам түрде көрініс тапқан.

Осы тізбектегі алғашқысы — шай. Кейінірек енгеніне қарамастан, шай қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Шайға шақыру әңгімелесуге ниет білдіруді немесе көңіл айтуды меңзейді. Мысалы, жақынынан айырылған адамға арнайы «көңіл шай» беріледі. Қазақы шай ішу дәстүрінің өзіндік ерекшелігі бар: шай кесемен беріледі және кесе міндетті түрде жартылай ғана толтырылады. Кесені ернеуіне дейін толтыру құрметсіздік деп саналады.

Бас тарту — дастарқан рәсімінің ең маңызды символдық бөлшектерінің бірі. Әдетте бұл — құрметті ақсақалға ұсынылатын піскен қой басы. Ол ортақ асқа бата береді. Егер дастарқан басында тек әйелдер отырса, мысалы, құрсақ тойда, басты ең жасы үлкен әйелге ұсынған. Әкесі тірі адамға бас тартылмаған, өйткені бұл жаман ырым саналған. Мал басын ұсыну оның киелі жоғарғы бастау ретіндегі символдық мәнімен байланысты.

Қойдың басынан дәм татқызғанда, ақсақал міндетті түрде белгілі бір ритуалдық тәртіпті сақтаған. Мысалы, тілді балаларға «сөзің жүйрік болсын» деген тілекпен берген, таңдайды кіші қызға немесе әншіге ұсынған, төсті күйеу балаға, ал ол болмаса қыздарға не келіндерге берген, ал құлақ үйдегі ең кіші балаға ұсынылған. Жас жігіт сүйекті мұқият мүжіп жесе, оның жары сұлу болады деп сенген. Ал кәрі жілікті бойжеткен қызға ешқашан бермеген, өйткені ырым бойынша ол ұзатылмай қалуы мүмкін деп есептелген. Ет мүшелерін таратуға қатысты қызықты деректер қырғыздарда да кездеседі: басты беру — басқалардан биік болсын деген тілек, жамбас пен құйрық май — ырыс пен берекенің нышаны, қабырға мен етегі — татулық пен бірліктің белгісі, ортан жілік — денсаулық пен өмір сынақтарына дайындықтың, бел омыртқа — төзімділіктің, бауыр — бауырмалдықтың, жауырын — сәттілік пен оңтайлылықтың нышаны [3, 37-б.].

Асату — ерекше құрметтің белгісі. Үй иесі қадірлі қонақтарды аралап шығып, әрқайсысының аузына өз қолымен қазы не еттің бір түйірін салып, ізгі тілегін айтқан.

Осылайша, бір ғана дәстүрлі «ет» асының өзі бейвербалды семиотика тұрғысынан қарағанда тұтас таңбалық жүйелер кешенін құрайды. Ғалым А.Ш. Жилкубаев қазақ мәдениетіндегі сөздердің екінші номинациясы мен семантикалық трансформациясын зерттей отырып, мынадай символдық кешендерді атап көрсеткен: құйрық-бауыр — алғашқы этнографиялық мағынасы «құйрық май мен бауырдан дайындалатын тағам», қосымша мағынасы — «құдалықтың белгісі»; өлі-тірі — алғашқы мағынасы «күйеу жағынан әкелінетін қой», қосымша мағынасы — «құдалықтың міндетті шарты», марқұмдарды құрметтеу нышаны; асықты жілік — негізгі мағынасы «асық жілік, жілік сүйегі», қосымша мағынасы — «бала асырап алудағы міндетті шарт» [5, 113-б.].

Encyclopedia More Item

ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.

Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.

Алматы: КазНИИК, 2023.