Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары

Бауырсақ / ши бауырсақ

1 сурет.

Қазақ гастрономиялық мәдениетінің өзіндік «нандық» бренді — бауырсақ. Ол домалақ немесе ромб тәрізді пішінде дайындалатын қуырылған нан өнімдері болып табылады. Бауырсақ көптеген түркі халықтарына — башқұрттарға, қырғыздарға, өзбектерге, хакастарға және олардың ең жақын көршілері тәжіктерге де кең таралған.

Бұл сөз «бауыр» ұғымынан шыққан, яғни бауырсақ символикалық тұрғыдан бірлік, бауырластық, ынтымақ мағынасында қарастырылуы мүмкін. Ол дәстүрлі дастарқанның міндетті тағамдарының бірі саналады. Башқұрттарда бауырсақ — үйлену тойының міндетті атрибуты. Тұрмысқа шығатын қыз күйеу жігіттің туыстарына міндетті түрде бауырсақ салынған табақ ұсынған. Сол арқылы болашақ келіннің шеберлігі мен мінезі де бағаланған: егер бауырсағы тым кішкентай болса — сараң, ал тым үлкен болса — жалқау деп есептеген. Сондықтан башқұрт қыздары оны мінсіз пішінде дайындауға тырысқан. Қырғыздарда да қызықты ғұрып бар: жаңа туған сәбиді бесікке салу күні «боорсақ чочма» рәсімі өткізіліп, бесіктің тесіктері арқылы бауырсақтар түсіріліп, балаға жақсы тілектер айтылған.

Түркі әйелдері бауырсақтың «ши бауырсақ» (ши — ұсақ) деп аталатын түрін де әзірлейді. Ол көбіне балаларға арналған дәм ретінде қабылданады. Мүмкін, сондықтан мұндай бауырсақтар шашу рәсіміне де қатысады — жас жұбайлардың үстіне жақсы өмір мен көп ұрпақ тілеу ниетімен шашылады.

Түркі мәдениетіндегі бауырсақтың семантикалық мәртебесі халық аңыздарымен де бекітіледі. Башқұрт аңызында жалғыз ұлына қалыңдық іздеген хан мыңдаған үміткердің ішінен қарапайым қойшының қызына тоқтайды. Себебі ол ең қарапайым азық-түліктерден, асығыс жағдайда да ғажайып дәм — бауырсақ дайындай алған. Қазақ аңызында бір ханның мүйізі болып, оны шашын алған адамдардың бәрін кейін өлтіріп отырғаны айтылады. Кезек жалғыз ұлы бар бір әйелдің баласына келгенде, анасы ұлына бауырсақ береді. Бала сол бауырсақпен ханды сыйлаған соң, хан оны өзінің сүт бауырым деп жариялап, өлтірмеген екен.

Осылайша, бауырсақ қазақтар мен басқа да түркі халықтарының мәдениетінде бауырластықтың, бірліктің және молшылықтың символдық мәнін білдіреді.

Encyclopedia More Item

ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.

Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.

Алматы: КазНИИК, 2023.