Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
Қазақ өнерінің белгілері мен символдары
Киіз үй семиотикалық кеңістік ретінде
Қазақ ою-өрнегінің тілі
- «Дөңгелек»
- «Күн нұры»/«Күн көзі»
- «Төртқұлақ»
- «Шимай»
- «Жұлдыз»
- «Ай»/«Айгүл»/«Айшық гүл»
- «Кемпірқосақ»
- «Шаршы»
- «Тұмарша»
- «Балдақ»
- «Ирек»
- «Су өрнек»
- «Төртүшкіл»
- «Қармақ»
- «Шынжыра»
- «Қарға тұяқ»
- «Қошқар мүйіз»/«Қос мүйіз»/«Сыңар мүйіз»
- «Аттабан»/«Аша тұяқ»
- «Құсмұрын»/«Құсқанат»/«Құсмойын»/«Құстаңдай»/«Қазмойын»
- «Ағаш гүл»
- «Ит құйрық»
- «Өткiзбе»/«Өркен»
- «Түйетабан»/«Өркеш»/«Ботамойын»/«Ботакөз»
- «Гүл»/«Қызғалдақ»/«Райхангүл»
- «Бөрi кұлақ»
- «Масақ гүл»«Арпабас»
- «Өрмекші»/«Алақұрт»
- «Жылан»/«Жыланбас»/«Жыланбауыр»
Дәстүрлі костюм семиотика аясында
Қазақ зергерлік өнерінің символ шығармашылығы
Материалдың символикалық мазмұны (қолөнер, қолданбалы өнер)
Қазақ музыкасының таңбалық табиғаты
«Су өрнек»
Бұл өрнек мағынасы жағынан зигзагқа, яғни ирекке жақын. Ол қазақтың сәндік-қолданбалы өнеріндегі көптеген бұйымдардың ою-өрнек композицияларын жиектеуде қолданылады. Графикалық тұрғыдан толқынға ұқсас ирек сызықтардан тұрады және суды, құнарлылықты, тазалықты, шексіздікті, тіршілік көзін білдіреді.
Бұл мотив әлемдік мәдениетте де кең таралған. Ол суға және жалпы су көздеріне табыну түсінігімен байланысты әмбебап белгі болып саналады. Архаикалық және дәстүрлі мәдениеттерде су әлемнің бастапқы негізі ретінде қабылданып, сакралды субстанция ретінде жоғарғы құдайлармен семантикалық тұрғыдан сабақтастырылады. Мысалы, авесталық дәстүрде Анахита — қасиетті сулардың құдайы, ал Харватат — су әлемінің қамқоршы періштесі.
«Су» өрнегі әлемдік өнерде әртүрлі пішінде және түрлі көркемдік конфигурацияларда кездеседі. Алайда көбінесе ол өзінің қызметтік сипаты жағынан ою-өрнек композициясын аяқтап, бос кеңістіктерді толтырып, сол арқылы көркем баяндаудың әсерін күшейтеді.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.