Перезе» / «Бирюза

Өнертанушылар күміске қондырылған перезені қазақ зергерлік өнерінің квинтэсенциясы деп поэтикалық түрде атайды. Бұл оның көне көшпелілердің мифопоэтикалық дүниетанымындағы маңызын айқындай түседі. Әдетте көгілдірлеу келетін перезенің түсі оған Көк тасының, яғни Аспан өкілінің мәртебесін береді. Қазақстан аумағынан табылған перезені алтынға қондырудың ең белгілі археологиялық үлгілерін б.з.д. III ғасыр мен б.з. II ғасыры аралығына жататын Қарғалы қазынасы, соның ішінде диадема мен басқа да алтын бұйымдар көрсетеді. Қазақ зергерлік өнерінде асыл тастарды қондыру әрдайым жоғары бағаланған, оларды «көз» деп атаған және магиялық әрі қорғаныштық күшке ие деп түсінген. «Бирюза» сөзі парсының «фирюза» сөзінен шыққан, ол «жеңімпаз», «берекелі», «бақыт әкелетін» деген мағынаны білдіреді. Қазақ тіліндегі транскрипциясында бұл тас «перезе» деп аталған. Мұның өзі оның дәстүрлі зергерлік өнерде неге кеңінен қолданылғанын түсіндіреді.

Перезе Орталық Азия халықтарының көбінде емшілік тәжірибеде де белсенді пайдаланылған.

Қызыл маржан» / «Маржан

Қызыл маржан, яғни коралл — теңізден алынатын асыл тастардың бірі. Ол бастапқыда сырттан енген мәдени элемент болғанымен, түркі және қазақ мәдениетінде өзінше қайта ұғынылып, сакралды мәнге ие болды. Коралл ерте кезден-ақ бағалы тауар саналған. Оның түсі бозғылт қызғылттан қою қызылға дейін құбылып отырады. Түркі халықтары үшін әсіресе қызыл маржанның орны ерекше. Өзінің түсіне байланысты ол ғасырлар бойы ғұрыптық заттарды әшекейлеуде, кестелі кілемдердегі ою-өрнек композицияларында және әртүрлі зергерлік бұйымдар жасауда кең қолданылған.

Бұл тастың басты ерекшелігі — оның түсі. Қанық қызғылт-сары мен қою қызыл реңк халықтық мифологиялық түсінікте өмірмен, күнмен, отпен, жастықпен және құнарлылықпен байланыстырылған. Дәл осы түсі оның қыздар мен әйелдердің әшекейлерінде, бас киімдерді, соның ішінде кимешекті безендіруде, сондай-ақ балалардың тақияларында кең қолданылуына негіз болған.

Көптеген халықтар маржанға өсіп-өну, ұрпақ көбейту қасиетін теліген. Мысалы, Хорезм әйелдері күйеуінің сүйіспеншілігін сақтап қалу үшін маржаннан жасалған алқа таққан. Ал хакастардың түсінігінде Ұмай ана маржан моншақ таққан, сол моншақтардың ішінде қыз балалардың жан-ұрығы сақталады деп сенген.

Мұсылман елдерінде маржаннан тәспі жасалған. Көптеген өзге этникалық дәстүрлерде маржаннан жасалған әшекейлер тіл-көзден, жаман күштер мен сиқырдан қорғайды деп есептелген, сондай-ақ оған емдік қасиет те таңылған.

Қазақтың кейбір сәукеле үлгілерінен маржан моншақтардың бірнеше қатарын көруге болады. Сол сияқты қарақалпақтардың үйлену киімдерінде де бұл тастар молынан пайдаланылған. Үйлену салтындағы маржанның көп қолданылуы оның ұрпақ әкелетін, өсіп-өнуді қамтамасыз ететін күш иесі ретінде танылғанын көрсетеді. Яғни маржан моншақтары көп балалылықтың нышаны ретінде қабылданған. Сонымен бірге қазақ ұғымында түсінде маржан не інжу көру молшылықтың белгісі саналған.

Ақық

Ақық — қазақ ұғымында береке мен қуаныштың нышаны саналған, сондай-ақ оған емдік қасиет те телінген. Халық сенімінде бұл тас жын-шайтаннан келетін ауру-сырқаудан қорғайды деп есептелген. Қазақ арасында бүгінге дейін бұл «күн тасы» әйелдерді тіл-көзден, зиянды әсерден, бедеуліктен сақтайды, ал қартайған не әлсіреген адамдарға күш-қуат береді деген түсінік сақталған. Сол себепті ол әшекей бұйымдарда және әртүрлі заттарды безендіруде кең қолданылған. Ш. Ж. Тохтабаева қазақтардың бұл тасқа деген ықыласын бейнелі түрде дәстүрлі әуестік деп сипаттайды. Тастың жұмсақ, күңгірт, күн сәулесіндей қоңырқай түсі қазақтардың ашық емес, терең реңктерді қалайтын дәстүрлі талғамына толық сай келеді.

Зерттеушілердің пікірінше, әлемдік мәдениетте бұл тас Ана құдай культімен байланысты болған. Осыған орай ол ғұрыптық бұйымдар мен сан алуан әйел әшекейлерін жасауда кеңінен пайдаланылған. Ежелгі Мысырда ақықты «тасқа айналған күн батар шағы» деп атап, ол марқұмның жанын өлілер әлеміне сапарында қорғайды деп сенген. Ежелгі грек емшілері бұл тас қанды қалпына келтіреді, ашу мен ызаны басады деп есептеген.

Жалпы алғанда, археологиялық деректерге қарағанда, ақық Таяу Шығыс, Орталық Азия және басқа да өңірлердегі көптеген халықтарға ертеден белгілі болған. Орталық Азия халықтары ақықты денсаулық тасы деп таныған, сондықтан ақық моншақтар әртүрлі тұмарлар жасауда кең қолданылған.

Мұсылман әлемінде қызыл ақықтан жасалған тәспілер кең таралған, ал тастың өзі «тілек орындайтын Мекке тасы» деп аталған. Кейбір аңыздарда Мұхаммед пайғамбарға: «Ақық жүзік тағыңдар, өйткені ол кедейлікті қуады», — деген сөз телінеді.

Інжу-маржан/Тана

Інжу-маржан — әлемдегі ең кең таралған асыл тастардың бірі. Ежелгі Қытайда ол даостық және буддалық мәдени дәстүрлер аясында түсіндірілген, ал буддизмде інжу Будданы және оның ілімін білдіретін символдық асыл қазына — мани ұғымымен байланыстырылған. Кейінгі кезеңдерде қытайлар інжуді иньнің, яғни әйел бастауын білдіретін нышан ретінде қабылдай бастаған.

Қазақтың дәстүрлі өнерінде інжу маржан немесе ақықтай кең таралмаса да, елеулі символдық мәнге ие болған. Бұл, сірә, оның халықтық дүниетанымда киелі субстанция саналатын Айға ұқсас түсімен байланысты болса керек. Інжу әшекей бұйымдар мен киім декорында қолданылған. Археологиялық олжалар да інжудің алтын бұйымдар жасауда пайдаланылғанын дәлелдейді. Мысалы, елдің оңтүстік өңіріне тән сұрақ белгісіне ұқсас сырғаларда інжу қолданылған.

Қазақтар бұл тасты інжу-маржан деп атайды, татарларда — мәрҗән, башқұрттарда — мәрйен, ал чуваштарда — мерчен. Болжам бойынша, қазақ тіліндегі інжу-маржан атауы көне түркілік jenčü ~ jünčü және арабтың merǯān сөздерінің қосындысынан қалыптасқан.

Қазақ мәдениетінде інжуге жақын символдық мәнге ие заттардың бірі — перламутр. Қазақтар оны тана деп атайды. Тана — металдан не перламутрдан жасалған, сиырдың мөлдіреген үлкен көзіне ұқсайтын шағын дөңгелек әшекей. Қазақ арасында бүгінге дейін «көзі танадай екен» деген тіркес қолданылады, ол әдемі, үлкен көзді білдіреді.

Інжу мен перламутр халықтық мәдениетте бақыт пен байлықтың нышаны болып саналады. Оңтүстік Қазақстан қазақтарында «тана тағу» деген ерекше дәстүр болған. Оның мәні — біреуге, көбіне балалы үйге, перламутрдан жасалған тана сыйлау. Мұндай сыйды әдетте жасы үлкен әйел жасаған. Сыйлаудың негізгі мәні — жақындарын, әсіресе кішкентай балаларды тіл-көзден қорғау. Бұған жауап ретінде баланың ата-анасы шағын дастарқан жайып, не сый жасаған әйелге еттен дәм апарған.

Тананы бас киімге, киімге, аяқ киімге қадаған, сондай-ақ шашбауға да таққан. Оны таққан адамға бақ, даналық және денсаулық дариды деп сенген.

Жайтас

Жайтас, яғни нефрит, түркі халықтарының түсінігінде жеңістің тасы саналған. Онымен пышақтар, қылыштар, ер-тұрман мен белдіктер безендірілген. Нефрит қондырылған саптары бар көптеген суық қару үлгілері бүгінде әлемнің ең ірі музейлерінде сақтаулы. Зерттеушілердің пікірінше, көне замандарда нефрит тек ауқатты адамдарға ғана қолжетімді болған және олардың әлеуметтік мәртебесінің белгілерінің бірі қызметін атқарған.

Бұл минералдың тағы бір сакралды қыры — оның жел мен жаңбыр шақыратын қасиеті бар деп түсінілген. Деректерде нефриттің сиқырлы тасқа деген сенімнің бір көрінісі болғаны айтылады. Сол тастың көмегімен көне түркі қамдары мен қазақ бақсылары XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басына дейін сақталған жаңбыр шақыру рәсімін жасаған. Мұндай «жаңбыр тасын» түркілер яда таш деп атаған. Осыған ұқсас түсініктер алтайлықтарда, тувалықтарда және өзге де халықтарда кездеседі. Мысалы, алтайлықтарда бұл тас тек жаңбыр шақыру үшін ғана емес, бұлтты ыдыратып, күн жылытуды шақыру үшін де қолданылған, ал мұндай ғұрыпты арнайы бақсы — ядашы атқарған. Нефриттен бөлек, яшма немесе жадеит те пайдаланылуы мүмкін болған.

Қазақ ұғымында нефриттің осындай «метеорологиялық» қасиеті оның найзағайдан қорғайтын тұмар ретіндегі мағынасынан да көрінеді. Қазақ дүниетанымында нефрит жеңіс әкелетін күшке де, табиғат құбылыстарына ықпал ететін қасиетке де ие тас ретінде қабылданған.

Лазурит

Лазурит — аспан түстес тас. Ол түркі ортасында, ең алдымен, өз түсіне байланысты ерекше қастерленген, өйткені бұл түс Жоғарғы Тәңір — Көк Тәңірдің түсі ретінде қабылданған. Археологиялық деректер оның кең қолданылғанын көрсетеді: лазурит сырға, білезік, белдік, кеуде және мойын әшекейлерін, сондай-ақ ерлерге, әйелдерге және балаларға арналған басқа да бұйымдарды әшекейлеуге пайдаланылған. Көне түркі-моңғол халықтарының тарихын зерттеушілер оны «мәртебелі-статустық тас» деп атайды. Оны ауқатты адамдар немесе ерекше мәртебесі бар тұлғалар — бақсылар, емшілер және басқалар таққан. Лазурит қымбат әрі сирек тас саналған.

Түркі және басқа да мәдениеттерде лазурит игі тілек, қорғаныш және құнарлылық қызметтерімен байланыстырылған. Мысырда, Вавилонда және Ассирияда лазурит бағалы тас деп есептеліп, одан жасалған бұйымдар ғұрыптық-ритуалдық мәдениетте және киелі құрылыстарды безендіруде кең қолданылған. Ежелгі мысырлықтар бұл минералды «аспанның ұлы» деп атап, оны басты құдай Амон-Рамен байланыстырған және осы тас арқылы құдайлармен байланыс орнатуға болады деп сенген.

Жыланбас

Жыланбас, яғни каури бақалшағы — теңіздің сыйы. Ол маржан секілді түркі мәдениетінің кеңістігіне табиғи түрде енген. Бақалшақтың «туған жері» су, яғни су стихиясы болғандықтан, бұл жайт оны көне түркілердің сакралдандыруының бастапқы негізіне айналған. Көптеген археологиялық және этнографиялық деректер кауридің әйелдер мен балалар киімін безендіруде, сондай-ақ бақсы, дуана және басқа да киелі тұлғалардың киімінде кең қолданылғанын көрсетеді. Бір жағынан, бақалшақ сыртқы пішіні жағынан адамның көзінің көрінетін бөлігіне ұқсайды. Осы ұқсастық оның түрлі халықтардың шамандарының бас киімінде кең қолданылуына себеп болған. Бас киімге тағылған каурилердің көптігі жан-жаққа қарап тұрған сансыз көздің елесін тудырып, «бәрін көретін көз» ұғымымен байланыстырылған.

Екінші жағынан, каури бақалшағы әйел құнарлылығы мен өсіп-өнудің нышаны ретінде ұғынылған. Тіпті оның ресми атауының өзі ведаға дейінгі Ана құдай — Кауридің есімімен байланыстырылады және оның тудырушы бастауын білдіреді. Осыған байланысты каури әйел киімін, әсіресе дәстүрлі бас киімдерді безендіруде жиі қолданылған. Қазақ мәдениетінде каури жас әйелдердің кимешегіне кестеленіп тігілген.

Тағы бір назар аударатын жайт — оның қазақы дәстүрлі атауында «жылан» сөзінің болуы. Мұндай атау бақалшақтың сыртқы тұрпатының жылан басына ұқсастығынан туған. Бұл өз кезегінде оның сакралды мәнін одан әрі тереңдетіп, көне жылан культімен байланыстырады.

Зерттеушілердің пікірінше, каури бақалшағын түркі мәдениетінде қолданудың тарихы қола дәуірінен бастап қазіргі заманға дейін жалғасып келеді. Әлемнің көптеген елдерінде каури әлі күнге дейін денсаулықтың, құнарлылықтың, жаңғырудың, магиялық күш пен сәттіліктің тұмары ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар каури ұзақ уақыт бойы айырбас құралы, яғни төлем бірлігі ретінде де қолданылған, бұл оның әлемдік мәдениеттегі жоғары мәнін көрсетеді.