Саз

Саз түркі натурфилософиясында сакралды қасиетке ие материал ретінде танылады. Оның ерекшеліктері адамзатқа ежелгі дәуірлерден белгілі. Әлемдік мәдениетте құдай бейнелерін жасауға, ыдыс-аяқ пен тұрмыстық бұйымдар дайындауға, сондай-ақ алғашқы қолдан жасалған баспаналарды тұрғызуға пайдаланылған ең алғашқы материалдың бірі — дәл осы саз. Адамды Құдайдың саздан жаратқаны туралы түсінік әлем халықтарының барлығында дерлік кездеседі. Шумерде, б.з.д. IV–III мыңжылдықтарда, құдіретті су құдайы Энкиге сенген: ол адамды қалай жарату керектігін ойлап тапқан, ал Нинмах құдайы мен туу құдайлары саздан тек адамды ғана емес, оның тағдырын да сомдаған. Ежелгі Мысырда құнарлылық құдайы Хнум адамды құмырашы шарығында саздан жаратқан деп есептелген. Түркі мәдениеті де адамды саздан жарату туралы жалпыадамзаттық түсінікпен сабақтас болғанымен, өзіндік ерекшелігімен дараланады. Бұл түсінік бойынша адамның тәні саздан, қаны судан, өкпесі ауадан, жылуы оттан жаралған, ал тәңіршілдік эзотерикасында саз оттың тығыздалған түрі ретінде түсіндірілген.

Кез келген дәстүрлі мәдениеттегі қолөнер құбылысы адамның тәнін саздан жарату туралы космогониялық мифопоэтикалық сюжетті бойында сақтайды және жердегі кеңістікте, яғни кез келген саз бұйымды — ыдысты не өзге затты жасау үдерісінде қайта жаңғыртады. Бұл символдық тұрғыдан Жаратылыс актісін білдіреді, ал шебер-ұстаның өзі сол сәтте Жаратушының бейнесіне теңестіріледі.

Киіз

Киіз көшпелілердің культтік материалы болып саналады. Олар жүннің қасиеттерін, оның жылу сақтайтын және емдік әсерін өте жақсы білген. Мұны жүн мен киіздің киіз үйден бастап киім-кешекке және басқа да тұрмыстық бұйымдарға дейін кеңінен қолданылғаны дәлелдейді. Кейбір ғалымдар «киіз» сөзінің төркінін жалпы түркілік üylyk, яғни «үйге арналған» деген ұғыммен байланыстырады.

Қой жүні түркі мәдениетінде сакралды кеңістіктің өзіндік белгісі қызметін атқарып, көптеген дәстүрлі ғұрыптарға қатысқан. Қой қырқу алдында «қой қырқар» рәсімі жасалып, оған келгендердің бәріне дастарқан жайылған. Қой қырқуға келген адамдар үй иелеріне мол қырқым тілеумен сәлем берген. Қырқым белгілі бір аптаның күндерінде ғана өткізілген, олар — сәрсенбі, бейсенбі және сенбі. Кезінде хеттер қой қырқуды Төменгі әлемнің әйел құдайы Камрусепаға арнаған. Ал христиандық нанымда көне өсиет дәуірінде қой қырқу туыстар мен көршілер шақырылатын мерекемен бірге аталып өткен.

Киіз басу үдерісі де сакралды мәнге ие болған. Түркі мәдениетінде бұл адамдарды жақындастыратын, бірлескен шығармашылыққа ұйыстыратын ерекше әрекет саналып, ғұрыптық әндермен, тақпақпен, салттық қимылдармен, дастарқанмен және ойындармен қатар жүрген. Мысалы, текемет басу кезінде шиыршықталып оралған рулонның шетіне және ортасына үй иесі не шебер әйелдердің бірі ақ түсті сусын — сүт немесе айран сеуіп: «Ақтай Құдай жарылқасын», «Киіз жақсы боп шықсын», — деп тілек айтқан.

Сүйек

Мал сүйегі қазақ мәдениетінде көп мағыналы нышан болып табылады. Бір жағынан, ол шығармашылыққа пайдаланылатын материал болса, екінші жағынан, көптеген ғұрыптық тәжірибелер мен мифологиялық түсініктердің белсенді қатысушысы ретінде көрінеді. Қазақ ұғымында сүйек өліммен де, оның бойында сақталған мәңгілік өмірмен және тіршілік күшімен де мағыналық тұрғыдан байланысты. Барлық түркі халықтарында сүйек ұрпақтар арасындағы генетикалық сабақтастықтың да белгісі саналады.

Мұндай түсініктер өзге халықтарда да кездеседі. Мысалы, Обь маңындағы угор халықтары сүйекті адамның өмірлік қуатымен байланыстырса, хакастар оны адам жанына қатысты деп түсінеді.

Жануар сүйектері әртүрлі ғұрыптар мен ойындардың да белсенді «қатысушысы» болған. Түркі халықтарының шамандық және емшілік тәжірибесінде жылқының бас сүйегі мен өзге де сүйектер, мысалы қойдың жауырыны қолданылған. Этнографиялық және археологиялық деректер жауырынға қарап бал ашу дәстүрінің бір кезде кең таралғанын дәлелдейді. Мұндай бал ашумен айналысқан адам жауырыншы деп аталған. Бал ашу үшін жауырын алдымен отқа қақталған. Болжау сүйектегі жарықтардың бағытына, яғни көлденең не тік болуына және санына қарай жүргізілген.

Қазақ түсінігінде аса киелі сүйектердің бірі — кәрі жілік. Оның мағынасы тұрмыстық аудармада «ескі сүйек» дегенге жақын болғанымен, халықтық танымда ол отбасы ошағының, жолаушы мен малдың қорғаушысының нышаны саналған. Ертеректе оны киіз үйдің есігінің үстіне іліп, тұмар-қорғаушы ретінде қабылдаған. Кейбір зерттеушілер кәрі жілікті малшылық магиясымен, әсіресе жылқыны қорғаумен байланыстырады, сондай-ақ ол үйдің шекарасын да күзетеді деп есептелген.

Сүйектің сакралды мәні дәстүрлі қолөнерден де көрініс тапқан. Сүйекші шеберлер жануар сүйектерін өңдеудің қыр-сырын меңгерген. Олар ірі қараның, жылқының, түйенің, қойдың және киіктің мүйізін, жауырынын, жілігін, қабырғасын пайдаланған. Шеберлер арасында әсіресе түсі асыл піл сүйегіне жақын келетін түйе сүйегі жоғары бағаланған. Сүйекпен әртүрлі жиһаздар мен киіз үйдің есігі нақышталған, сондай-ақ тарақ, тазалыққа арналған заттар және басқа да ұсақ бұйымдар жасалған.

Ағаш

Көшпелі дүниетанымда кез келген ағаш — тірі нысан, жасампаз қуат пен өмірлік күштің нышаны. Түркі мифологиясында ағаш, яғни Бәйтерек, Ғаламның үш қабатын — Жоғарғы, Ортаңғы және Төменгі әлемдерді — өзара жалғап тұрған Әлем өзегін құрайды. Осыған байланысты ағаш және одан жасалған түрлі бұйымдар мен заттар көптеген әдет-ғұрыптар мен салт-жоралардың белсенді қатысушысы болған. Мысалы, ертеректе тұтас бір ағаштан жасалатын домбыра мен қобыз секілді музыкалық аспаптар әлемнің бейнесі ретінде ұғынылып, үйлену салттарында және емдік ғұрыптарда қолданылған. Мұның бір мысалы ретінде асатаяқты да атауға болады.

Түркі дүниетанымында ерекше қастерленетін киелі ағаш түрлері, яғни ағаш-тотемдер болған. Олардың қатарына шырша, қарағай, емен, қайың, арша және шынар жатқызылған. Тәңіршілдікке қатысты көптеген ғұрыптар киелі ағаштың, яғни «ағаштар анасының» жанында өткізілген. Мұндай ағашқа құрбандық шалып, өз мұң-мұқтажын айтып, жәрдем сұраған. Қазақтар бүгінгі күнге дейін жалғыз өскен ағаш пен бұтаға шүберек байлап, оны тілек иесінің арманы орындалсын деген ниетпен жасайды.

Жалпыға белгілі, Ғалам ағашы — әлем халықтарының мифопоэтикасындағы негізгі рәміздердің бірі. Осы ұғымның бір қыры — архаикалық дәстүрлі мифологиялық-діни жүйелердің барлығына тән киелі ағаштар культі. Әлемдік мәдениетте бұл Өмір ағашы, Мәңгілік ағашы, Даналық ағашы және Жастық ағашы бейнелері арқылы көрініс тапқан.

Жануар терісі мен жүні

Жануар терісі мен жүні кез келген дәстүрлі мәдениетте кемінде екі мағынаға ие болған: біріншіден, ол адамзаттық емес, зооморфтық, о дүниелік әлемнің белгісі ретінде қабылданған; екіншіден, иесі үшін байлықтың, молшылықтың және өсіп-өнудің нышаны саналған. Терінің, жүннің семантикалық негізі адамды киелі жануармен теңестіру туралы көне түсінікке және оларды нақты жамандықтан не қауіптен сақтайтын өзіндік тұмар ретінде қабылдауға сүйенеді.

Сондықтан қолөнер бұйымдарын, соның ішінде киім-кешек жасауда белгілі бір жануар терісін таңдауға тек материалдық қасиеттері ғана емес, дүниетанымдық түсініктер жүйесі де әсер еткен. Бұл иерархияда бірінші орын қасқырға тиесілі болған, өйткені ол барлық түркі халықтарының нышаны саналған. Сонымен қатар құндыз терісі де ерекше бағаланған. Қазақ тіліндегі «құндыз» атауының өзі «құнды», «қымбат» деген мағынамен сабақтас. Бұл атау кей жағдайда құндызға, кейде кәмшатқа, нутрияға немесе қара күзенге де қатысты қолданылған.

Еуразия халықтарының түсінігінде құндыз су стихиясымен және Төменгі әлеммен байланысты болған. Ол өзен рухы әрі бақсының көмекшісі ретінде қабылданған. Түлкі де кең қолданылған аң терілерінің бірі болды. Оның терісінен киім тігілген. Мысалы, түлкі тымақтан малақай деп аталатын құлақшын түрі жасалған. Осындай бас киім арқылы оның иесінің қай жүзге не руға жататынын да аңғаруға болған. Сонымен бірге ол киелі бас киім саналып, айырбастауға, айналдыруға, аттап өтуге, жерге тастауға болмайтын болған.

Қазақтар арасында құлан, киік және жолбарыс терілері, сондай-ақ бұлғын, жанат, сусар, ақкіс жүні ерекше құнды саналған. Жануар терісінен тігілген ішіктер мен тондар, әсіресе түлкі, қасқыр және құндыз терісінен жасалғандары, иесінің мәртебесі мен ауқаттылығының белгісі болған. Құда түсу кезінде қалыңдықтың ата-анасына тон сыйлау күйеу жағының ерекше құрметін білдіретін ишара саналған. Сонымен бірге аң терісінен тігілген киімдерді киюге қатысты белгілі бір тыйымдар да болған. Мысалы, жас жігітке жиырма бес жасқа дейін қасқыр ішік киюге болмайды деп есептелген. Халық сенімі бойынша, бұл адамды әлсіретіп, ауруға шалдықтыруы мүмкін.

Тері мен жүннің ерекше мәртебесін қазақ арасында таяу уақытқа дейін сақталған бір дәстүр де айқын көрсетеді. Ол — қасқырдың немесе түлкінің терісін үйдің ең көзге түсетін жеріне, әдетте кілемнің үстіне іліп қою ғұрпы.

Мата / қиық мата

Мата көшпелі мәдениетте қымбат материал саналған, сондықтан оның әрбір қиындысы мен қиық матасы міндетті түрде қайта пайдаланылған. Ол үйлену, жерлеу және еске алу ғұрыптарының, сондай-ақ қонақжайлық дәстүрінің де белсенді құрамдас бөлігі болған. Қазақша қиық мата «құрақ» деп аталады. Бұл сөз «құру» түбірімен байланысты және екі түрлі мағына береді. Біріншісі — «жойылу», «өлу», «құрып кету», «жоғалу», «жоқ болу», ал екіншісі — «жасау», «құрастыру», «түзу», «салу», «біріктіру». Мұнда бір-біріне қарама-қарсы екі семантикалық мағына көрініс табады: «бұзылудан жасампаздыққа өту». Бұл ұғым құрақтан жасалған бұйымдардың ішкі мазмұнында да жатыр: өлімнен өмірге, бейберекеттіктен үйлесімге, қаралы рәсімнен үйлену тойына өту. Мұны дүниенің дуалдылығын білдіретін символдық көрініс ретінде түсіндіруге болады.

Құрақ көрпе, кейде бірнешеуі қатар, қазақ қалыңдығының жасауының маңызды бөліктерінің бірі болған. Дәстүрлі кезеңде ол негізінен көп жылдар бойы арнайы сандықтарда жиналған ғұрыптық қиық маталардан — жыртыстан тігілген. Бұл қиықтар ұрпақтан-ұрпаққа, жасы үлкен әйелден жасы кіші әйелге беріліп отырған. Құрақ көрпені қарама-қарсылықтардың бірлігі, Жұлдызды Аспанның және Тіршіліктің көрінісі деп атауға болады.