Айтыс — музыкалық-поэтикалық «сайыс». Ғалымдар «айтыс» сөзінің этимологиясын әртүрлі түсіндіреді: бір жағдайда оны дау, тартыс, жарыс деп қарастырса, екінші жағдайда ағыс, яғни толассыз ағым ұғымымен байланыстырады. Айтысқа алдын ала дайындалмайды, жаттап алған сөздер айтылмайды, ол — суырыпсалма өнер сайысы. Әдетте айтысқа қатысатын әрбір ақын белгілі бір рудың өкілі болып келеді. Сондықтан мұндай сайысты рулар арасындағы бәсеке деп те қарастыруға болады. Ал егер айтысқа әйел мен ер адам қатысса, онда оны әйелдік және еркектік бастаулардың тартысы ретінде де түсіндіруге болады.

Айтыстың генезисі қазақтың дәстүрлі музыкасын жауынгерлік кастаның өнері ретінде қарастыратын тұжырым аясында нақты жекпе-жектің көркем проекциясы ретінде түсіндіріледі. Бұл көзқарасты Т. Әсемқұлов пен З. Наурызбаева еңбектерінде де көруге болады. Мұндай сайыстың нәтижесі жебеуге, жоғары күштердің, тәңірлік құдіреттің қалауына байланысты деп ұғынылған. Осы тұрғыдан алғанда, айтыс — Жақсылық пен Жамандықтың, Еркектік пен Әйелдік бастаулардың, Жарық пен Қараңғылықтың арасындағы бастапқы ғарыштық тартыстың вербалды емес рәмізі.

С. А. Елеманова бұл жөнінде: «Ақын өз сөзін созылыңқы, биік әуезді бастауымен ашады. Оның мақсаты тек өз руластарының назарын аудару ғана емес, сонымен бірге қуатты ата-баба аруақтарына үн қату. Ақынның бастауында өз руының және оның арғы аталарының бар күші шоғырланады», — деп жазады [6, 4-б.].

Айтыстың семантикалық тұжырымын оның «ағыс» ретіндегі метафоралық түсінігі де толықтыра түседі. Бұл — айтыскердің өзіне ғана емес, тұтас руына да төніп келе жатқан ғарыштық күш, жаза немесе тегеурінді толқын іспетті ұғынылатын құбылыс.