Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
Үш
Бұл ең көне символдардың бірі көптеген философиялық және діни ілімдердің негізін құрайды және әлемдік тәртіптің орнығуымен байланысты. Пифагор «үш» санына болмыстың толықтығы деген мән берген. Аристотель оны аяқталғандық пен тұтастықтың белгісі деп түсінсе, Августин кемел сан деп атаған. Моңғол мәдениетінде «үш» саны туу, даму және жойылу үлгісін білдіреді. Алайда негізінен бұл сан Ғарыштың моделін, яғни Жоғарғы, Ортаңғы және Төменгі үш әлемнің бірлігін көрсетеді. Бұл ұғым қазақтардағы Әлемдік ағаш — Бәйтерек концептісінде көрініс тапқан. Осы концепт киіз үйдің құрылымында, домбыра мен қобыз сияқты музыкалық аспаптардың болмысында, сондай-ақ қазақтардың жан туралы дәстүрлі түсінігінде де байқалады: «ет-жан», «шыбын-жан» және «рух-жан» — тән, жан және ақылдың классикалық бірлігі. Сонымен қатар қазақ халқының үш жүзден — Ұлы, Орта және Кіші жүзден тұратыны да назар аударарлық. Олардың әрқайсысы әртүрлі ру-тайпалардан құралған.
«Үш» санының сакралды сипаты көптеген қазақ ғұрыптары мен рәсімдерінде де сақталған: бақсының емдеу барысында науқасты үш рет айналуы, марқұмды үйден шығарарда табалдырыққа үш мәрте тигізу және тағы басқалар. Бұл санның ерекше мәртебесі «ер кезегі үшке дейін» деген тіркесте де, «үш қайнаса, сорпасы қосылмайды» деген тұрақты сөз орамында да көрініс табады. Жалпы, «үш» санының символикасы абсолют кемелдік, толықтық және аяқталғандық ұғымдарымен тығыз байланысты.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.