Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары

Төрт

«Төрт» саны әлемдік мәдениетте ғаламның орнықтылығы мен тұрақтылығының символы ретінде танылады. Бұл мағына дүниенің төрт бұрышы, жылдың төрт мезгілі, тәуліктің төрт бөлікті құрылымы, тіршілік айналымы және тағы басқа ұғымдар арқылы көрініс табады. Осылайша, төрт саны үйлесімнің, симметрияның, тәртіптің, сондай-ақ ғаламның көлденең моделінің бейнесі болып саналады. Графикалық тұрғыдан бұл мағына айқыш арқылы да берілуі мүмкін, мысалы, тәңірлік крест-свастика немесе христиандық конфессиялардағы крест түрінде.

Қазақ мәдениетінде бұл сан тұрақты тұтастықты білдіреді. Бұл мағына «төрт түлік мал» ұғымында анық көрінеді. Аталған тіркес түйе, жылқы, сиыр және қой-ешкі секілді төрт түлік түрінің бірлігін білдіреді. Олар қазақ көшпелілерінің тіршілігін қамтамасыз еткен қасиетті үй жануарлары жүйесінің негізін құраған. Сонымен бірге төрт түліктің әрқайсысының өз пірі бар деген түсінік те болған: Қамбар ата — жылқының, Зеңгі баба — сиырдың, Ойсылқара — түйенің, Шопан ата — қойдың, Сексек ата — ешкінің қамқоршысы деп есептелген.

Қолданбалы өнерде төртбұрыш, яғни шаршы жердің символы ретінде түкті кілемдердің, текеметтер мен сырмақтардың ою-өрнектерінде жиі кездеседі. Қазақ оюындағы «шаршы» атауының өзі парсының «чахар» — «төрт» және «су» — «жақ», «бөлік» деген сөздерімен байланыстырылады.

Төрт саны дүниенің көлденең моделінің сандық көрінісі болып табылады. Мұнда алдыңғы жақ (шығыс) пен артқы жақ (батыс), сондай-ақ оң жақ (оңтүстік) пен сол жақ (солтүстік) өзара бинарлық қарама-қарсылықтар ретінде қабылданады.

Encyclopedia More Item

ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.

Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.

Алматы: КазНИИК, 2023.