Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары

Шымылдық

Қазақтың үйлену ғұрпында міндетті ритуалдық атрибуттардың бірі — шымылдық (әдетте кестеленген немесе аралас техникамен орындалған ақ түсті перде). Келін болып түскен жас келін күйеу жігіттің үйінде осы шымылдықтың ішінде отырады. Шымылдық бір жылға дейін ілініп тұрады немесе кейін төсек алдына тұтылатын перде ретінде пайдаланылады. Перде қалыңдықтың жасауына да кіруі мүмкін: оны тойға дейін қалыңдықтың өзі, оның анасы немесе бақытты некеде тұрған күйеу жағының туыстарының бірі тіккен. Мұндай перде отбасылық мұра ретінде бағаланып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған. Үйлену шымылдығының көне үлгілерінің біріне (Ақмола тарихи-өлкетану музейі) үкінің қауырсындары — үкі тағылған.

Осыған ұқсас шымылдық ноғайларда да қолданылған, оның өлшемі қалыптасқан канон бойынша 207х60 см болған. Ф.Ю. Канокованың пікірінше, ноғайлар «шымылдықты» қызыл түсті матадан немесе шұғадан (астарымен) тігіп, оны жасыл, көгілдір, ақ, күміс және алтын түсті түрлі мата қиындыларымен үйлестірген. Алайда олардың безендірілуі әртүрлі топтарда едәуір өзгеше болған. Қарағаш-ноғайлардың перделері алтынмен кестелеу техникасында орындалған көне ою-өрнек сарындарына бай болса, қараноғайлар мен құмық ноғайларда алдыңғы этнотоптағы кесте түсірілетін орындар әртүрлі түсті, үшбұрыш және төртбұрыш пішінінде қиылған мата бөлшектерімен алмастырылған [8, 25-б.].

Тәжік халқының үйлену перделерінде бүкіл безендіру тілек мәніндегі кестеленген жазулармен толықтырылған, мұнда кейбір соңғы әріптер кестеленбей, тек сызылып қана берілген. Бұл фрагменттің аяқталмай қалуы арқылы жас отбасына арналған игі тілектердің шексіз жалғасуын ишаралайтын магиялық тәсілді білдіреді.

Шымылдық келіннің жүзін бөтен көзден жасыратын шекараны, сондай-ақ тұрмыс құрғаннан кейінгі алғашқы кезеңде оның «аралық», «өтпелі» күйде болатын уақытындағы символдық «пананы» білдіреді.

Encyclopedia More Item

ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.

Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.

Алматы: КазНИИК, 2023.