Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
Бесік жыры
Кез келген халықтың бесік жырына тән негізгі мақсат — баланы тербетіп жұбату, тыныштандыру, әлдилеп ұйықтату. Сондықтан мұндай әндерде өткір, қатты дыбыстар болмайды: дыбыстық құрылымы бірсарынды, баяу әуезді сарындарға негізделеді. Ән ырғағына бесіктің өз тербелісі де үндесіп тұрады.
Қазақтың бесік жыры, әдетте, бәсең дауыспен айтылады. Бұл оны магиялық арбауларға, дұға-тілектерге, тіпті жоқтауға да жақындата түседі. Ал «әлди-әлди» секілді қайталанып айтылатын ырғақты «кодтық» сөздер, алтайлықтардың «бай-бай» тәрізді тіркестері сияқты, әннің медитативтік қызметін күшейтеді.
Түркі халықтарының бесік жырлары мәтінінде арбау формулаларына ұқсас игі тілектер жиі кездеседі. Олар сәбиге бақытты, дәулетті өмір тілеу мазмұнында беріледі. Кейбір бесік жырлары сұрақ-жауап түрінде құрылады: «менің балам қайда екен?» — «асқар-асқар тауда екен». Бұл оларды ең көне жұмбақ-әндер түрімен байланыстырады. Ең ежелгі бесік жырларында Жоғарғы әлем кейіпкерлеріне, мысалы Ұмай анаға, қарата айтылатын жолдар да ұшырасады. Сонымен бірге нәрестені киелі жануарлармен, құстармен, табиғат нысандарымен салыстыру мотивтері де кездеседі. Бесік жырлары, әдет-ғұрыптар сияқты, баланың өмірін қорғау қызметін атқарған, өйткені сәби өтпелі күйдегі, яғни Ортаңғы әлемдегі тіршілік иесі ретінде қабылданған.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.