Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
Аяқ киім
Қазақтардың дәстүрлі мәдениетінде аяқ киім ерекше мәртебеге ие болған. Ол, Орталық Азияның көптеген халықтарындағы сияқты, өкшелі әрі арты ашық кебіс, жұмсақ мәсі, өкшелі етік және басқа да түрлерді қамтыған. Дәстүрлі түсінікте аяқ киім жерлік бастауымен байланыстырылған, ал жердің астында Төменгі әлем — өлілер патшалығы, жын-шайтан мен түрлі тылсым күштер мекені орналасады деп есептелген. Сондықтан аяқ киім сакралды төменгі кеңістіктің белгісі ретінде қабылданған. Мамандардың пікірінше, осыған байланысты дәстүрлі қазақтың «кебіс», «мәсі», «саптама етік» секілді аяқ киімдерінің беті түгелге жуық Ортаңғы әлемді білдіретін өсімдік және жануар тектес өрнектермен безендірілген. Түстің де өзіндік мәні болған: ашық, жарқын реңктер үйлену тойына арналған аяқ киімге тән болса, қаралы не күңгірт түстер қарттарға арналған аяқ киіммен сабақтасқан. Аяқ киімдегі ою-өрнек иесіне арналған ізгі тілек, тұмарлық қорғаныш және Төменгі әлемнің зиянды күштерінен сақтау мағынасын білдірген.
Көшпелілердің түсінігінде аяқ киімнің жоғары қайырылған тұмсығы тек тұрмыстық қолайлылық үшін, яғни атқа мінгенде үзеңгіге ілінуге ыңғайлы болу үшін ғана жасалмаған, сонымен қатар Жер-Анаға зиян келтірмеу ниетімен де байланысты болған. Аяқ киім жолды, сапарды, қозғалысты бейнелейді. Сол себепті етік пен аяқ киім дәстүрлі кесенелердегі қабырға суреттерінде жиі кездеседі, мұнда олар, сірә, адамның о дүниеге бастар жолын меңзеген. Сонымен бірге аяқ киім өмірлік циклге қатысты кейбір ғұрыптар мен бал ашу рәсімдерінің де құрамдас бөлігі болған.
Аяқ киімнің сакралдануы көптеген мәдениеттерге тән. Мысалы, украин дәстүрінде қызыл саптама етік құнарлылықтың, ұрықтанудың белгісі әрі үйлену рәсімінің ажырамас бөлігі болған. Ал қытай мәдениетінде жас жұбайлардың өзара аяқ киім алмасу дәстүрі бар, ол ұзақ әрі тату бірлескен өмірге берілген уәдені білдірген.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.