Ер-тоқым
Тоқтарұлының заманауи ер-тоқымынан
Қазақтың ер-тұрманы — ер-тоқым тек атқа мінуге арналған қолайлы жабдық қана емес, сонымен қатар халықтың сәндік-қолданбалы өнерінің озық үлгілерінің бірі болып саналады. Оның көптеген түрлері жоғары көркемдік деңгейімен ерекшеленіп, нағыз өнер туындысы ретінде бағаланған. Ер-тұрманды көркемдеп безендіруде ағаш ою, тері бедерлеу, металл немесе былғары аппликациялары, күміс пен мыстан жасалған әшекей қаптырмалар кеңінен қолданылған. Өрнек үлгілері көбіне қазақтың дәстүрлі символдарына, өсімдік тектес және геометриялық оюларға негізделген. Мұндай өрнектер қорғаныштық әрі символикалық мәнге ие болып, салт атты мен оның тұлпарының күш-қуатын, амандығы мен берекесін бейнелеген. Ер-тұрманның пішіні мен сәндік құрылымы қатаң үйлесім заңдылықтарына бағынған. Пропорциялардың дәлдігі, сызықтар ырғағы мен қайталанатын өрнектер тұтас көркемдік бірлік қалыптастырып, шебердің талғамы мен кәсіби деңгейін айқын көрсеткен. Көркемдік тұрғыдан алғанда ер-тұрман көшпелі мәдениетке тән функционалдық пен эстетиканың үндестігін танытады. Өйткені көшпелі өмірде күнделікті тұрмыстық бұйымдардың өзі әлеуметтік мәртебенің көрсеткіші қызметін атқарған.Қазақ арасында ерлерге және әйелдерге арналған ер-тұрман түрлері болған. Ер адамдардың ерлері көбіне қарапайымдау, жинақы әрі салмақты пішінімен ерекшеленсе, әйелдер ері нәзік өрнектерімен, әсем пластикасымен және бай көркемдік безендірілуімен дараланған. Әйелдер ер-тұрманында ағашқа салынған нәзік оюлар, зергерлік нақыштағы металл әшекейлер, күміс қаптырмалар мен өсімдік тектес өрнектер жиі қолданылған. Сонымен қатар ер-тұрман үлгілері аймақтық және ру-тайпалық ерекшеліктерімен де ажыратылған. Әр өңірдің шеберлері өзіндік орындау тәсілін, өрнек жүйесін және сәндік мәнерін қалыптастырған.