Қазақстанның дәстүрлі және қазіргі заманғы өнері

Қазақтың дәстүрлі тері өңдеу өнері — халқымыздың байырғы мәдениеті мен тұрмыс-тіршілігінен, дүниетанымы мен эстетикалық талғамынан терең сыр шертетін көне қолөнер салаларының бірі. Бұл өнердің бастауы тым ежелгі дәуірлерге, адамзаттың алғашқы қауымдық кезеңіне дейін барып тіреледі. Қазақстан аумағындағы, әсіресе Оңтүстік және Орталық Қазақстан өңірлерінен табылған археологиялық деректер тері мен аң терісін өңдеу дәстүрінің палеолит дәуірінен-ақ белгілі болғанын дәлелдейді. Археологиялық қазбалардан табылған қалдықтарға қарағанда, сол кезеңдегі негізгі кәсіптік аңдар қатарында киік, құлан, қабан және өзге де түз тағылары болған. Көшпелі қазақ қоғамының негізгі шаруашылығы — мал өсіру кәсібі болғандықтан, тері өңдеу ісі де тұрмыспен етене байланыста дамыды. Қазақ халқы жылқы, түйе, сиыр, қой-ешкі секілді төрт түлік малдың терісін түрлі қажетке жаратып, тұрмыстық әрі көркемдік бұйымдар жасаған. Сондықтан жүн, тері, сүйек секілді табиғи шикізаттар халық қолөнерінің басты материалына айналды. Жылқы терісі ерекше бағаланған. Одан ер-тұрман, қамшы, саба, қайыс белдік, жүген және өзге де ат әбзелдері жасалды. Сиыр терісі қалың әрі берік болғандықтан, аяқкиімнің табанына, белдікке, дорба мен қаптарға пайдаланылды. Қой терісі жұмсақ әрі жеңіл қасиетімен ерекшеленіп, киім-кешек пен ішіктердің астарына қолданылды, көбіне жүнімен қоса иленді. Ешкі терісі жұқа әрі тегіс болғандықтан, ұсақ бұйымдар мен сәндік заттар, кішкене дорбалар жасауға жұмсалды. Ал түйе терісі өте қалың және төзімді болғандықтан, үлкен қаптар, теріден жасалған жабындар, кейде аяқкиім дайындауға пайдаланылды.

Қазақ қоғамында еңбек бөлінісі айқын сақталған. Әйелдер жүн өңдеу, киіз басу, тоқымашылықпен айналысса, ер адамдар тері илеу, былғары өңдеу, өрнек салу, ер-тұрман мен ат әбзелдерін, қымыз сақтайтын тері ыдыстарды жасаумен шұғылданған. Тері — табиғатынан мықты, икемді, ұзақ сақталатын әрі өңдеуге қолайлы материал. Осы қасиеттеріне байланысты ол көшпелі тұрмыста кеңінен қолданылды. Қазақ шеберлері теріден ыдыс-аяқ, киім, аяқкиім, ат әбзелдері, қоржын, дорба секілді күнделікті тұрмысқа қажетті бұйымдар жасаған. Сонымен қатар тері тек тұрмыстық материал ғана емес, рухани-мәдени мәні зор құндылық ретінде де бағаланған. Ежелгі түркілер мен исламға дейінгі қазақ дүниетанымында жануар терісі киелі ұғымдармен сабақтасып, шамандық рәсімдерде ерекше орын алған. Бақсылардың киімдерінде тері кеңінен қолданылып, оны жын-перілерден қорғайтын тылсым күш ретінде таныған. Кейбір теріден жасалған бұйымдар ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып беріліп, отбасының қасиетті жәдігеріне айналған. Сонымен қатар тері бұйымдары нәрестенің дүниеге келуі, үйлену тойы секілді салт-дәстүрлерде де пайдаланылған. Қазақ шеберлері тері өңдеудің сан алуан тәсілдерін жетік меңгерген. Олар теріні илеу, ыстау, кептіру, табиғи бояулармен бояу секілді әдістерді қолданған. Әсіресе өсімдік тамырларынан, ағаш қабықтарынан алынған табиғи бояулар теріге ерекше өң мен беріктік берген. Тері бұйымдарына ұлттық ою-өрнектер түсіріліп, олардың көркемдік сипаты айрықша мәнге ие болды.

Осылайша қазақтың дәстүрлі тері өңдеу өнері — халқымыздың материалдық мәдениеті мен рухани дүниесінің ажырамас бөлігі. Бұл өнер ата-бабаларымыздың табиғатпен үндес өмір салтын, шеберлік дәстүрін және ұлттық эстетикасын бүгінгі ұрпаққа жеткізетін баға жетпес мәдени мұра болып табылады.

Теріні илеу әдістері

Теріні илеудің бірнеше әдісі бар. Әр тәсілдің өзіндік ерекшелігі мен артықшылықтары болады және олар белгілі бір бұйымның жасалу мақсатына қарай қолданылған. Қазақтың дәстүрлі тері өңдеу өнерінде өсімдікпен илеу, маймен илеу, күржүндік жұмсақ тері және сафьян секілді жұқа бояулы былғары дайындау кең тараған.

Өсімдік тектес заттармен илеу. Бұл әдісте ағаш қабықтарында, әсіресе емен, тал және өзге де өсімдіктер құрамында болатын илік заттар — таннидтер пайдаланылады. Теріні илеу үдерісі бірнеше аптадан бірнеше айға дейін созылады. Осындай тәсілмен өңделген былғары өте төзімді әрі берік келеді, сондай-ақ өрнек салуға, бедерлеуге қолайлы болады. Сондықтан мұндай тері ер-тұрман, белдік, қынап және дәстүрлі қолөнер бұйымдарын жасауға кеңінен қолданылған.

Маймен (шел майымен) илеу. Бұл тәсілде жануар және өсімдік майлары пайдаланылып, нәтижесінде жұмсақ, иілгіш әрі ылғалға төзімді тері алынады. Мұндай тері өсімдікпен иленген былғарыдай қатты әрі берік болмағанымен, өте жұмсақ қасиетімен ерекшеленеді. Соның негізінде күдері тәрізді былғарылар дайындалып, көбіне киім-кешек тігуде пайдаланылған.

Түтінмен ыстау арқылы илеу. Бұл — ежелден келе жатқан табиғи әрі көп еңбекті қажет ететін дәстүрлі әдіс. Теріні өңдеу барысында баяу жанған ағаштың, шөптің немесе өзге органикалық заттардың түтіні қолданылған. Түтін теріге ерекше беріктік беріп, оны ылғал мен жағымсыз иістерден қорғайды. Осындай тәсілмен өңделген тері негізінен сырт киімдер мен тұрмыстық бұйымдар жасауға пайдаланылған.

Тері бұйымдарын әшекейлеу өнері

Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде теріден жасалған бұйымдарды өңдеу мен әшекейлеу өнері ерекше орын алады. Бұл өнер көшпелі өмір салтының тұрмыстық қажеттіліктерімен қатар, халықтың эстетикалық талғамын, дүниетанымы мен рухани құндылықтарын да айқын бейнелейді. Тері тек күнделікті тұрмыста қолданылатын берік материал ғана емес, сонымен бірге көркемдік ойдың, ұлттық нақыштың тасымалдаушысы болған.

Теріге бедер түсіру — қазақ қолөнеріндегі кең тараған сәндеу тәсілдерінің бірі. Қазақша өрнек басу немесе оюлап өрнектеу деп аталатын бұл әдісте дымқыл теріге арнайы құралдардың көмегімен түрлі ою-өрнектер түсірілген. Кей жағдайларда өрнектер қыздырылған темір құралдармен басылып, ерекше бедерлі нақыштар жасалған.

Теріге күйдіріп өрнек салу, қазақша таңба салу немесе өрнек таңба салу — қазақ халқының ең көне сәндік әрі таңбалау өнерлерінің бірі. Бұл әдіс әрі көркемдік мақсатта, әрі белгілі бір бұйымның иесін немесе руын айқындау үшін қолданылған. «Таңба салу» ұғымы сөзбе-сөз «белгі қою», «күйдіріп таңбалау» деген мағынаны білдіреді. Өрнек күйдіру барысында қыздырылған темір мөрлер, өткір құралдар немесе арнайы күйдіргіштер пайдаланылған. Көбіне кісе белбеулер, торсықтар, көнектер мен тері қаптар, ер-тұрман, кітап мұқабалары, қынаптар мен әртүрлі қаптамалар әшекейленген.

Кейбір жағдайда тері бұйымдарына рудың немесе адамның жеке таңбасы түсірілген. Әрбір қазақ руының өзіндік ерекше таңбасы болған. Мұндай таңбалар малдың жамбасына басылып, мал иесін айқындауға қызмет еткен. Сонымен бірге қару-жараққа, ер-тұрманға, белдікке және тұрмыстық заттарға салынған таңбалар бұйымның иесін танытатын белгі ретінде қолданылған.

Тері бұйымдарын бояу және өрнектеу өнері қазақтың сәндік-қолданбалы өнерінің маңызды салаларының бірі саналады. Бұл дәстүр халықтың әсемдікке деген көзқарасын, рухани танымын және тұрмыстық қажеттіліктерін көрсетеді. Әсіресе ұлттық киім дайындауда теріні бояу мен көркемдеу ісіне айрықша мән берілген.

Қазақ шеберлері табиғи бояуларды кеңінен пайдаланған. Бояулар өсімдік қабықтарынан, жапырақтарынан, тамырларынан, түрлі минералдар мен топырақтан, кейде жануар тектес заттардан алынған. Мәселен, малдың өті де бояу құрамына пайдаланылған.

Теріге кесте тігу өнері — қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі сирек кездесетін әрі аса нәзік қолөнер түрлерінің бірі. Бұл өнер сәндік пен тұрмыстық қажеттілікті ұштастырып, шебердің кәсіби деңгейін танытқан. Кестеленген тері бұйымдары иесінің әлеуметтік дәрежесін, беделі мен мәдени ортасын білдіретін белгі саналған.

Кестемен безендірілген белбеулер мен сөмкелер көбіне ауқатты әйелдер мен беделді ер адамдарға тиесілі болған. Мұндай бұйымдарда кесте аппликациямен, бедерлеумен және металл әшекейлермен үйлестіріліп отырған. Түйме, қапсырма, шытыра секілді металл сәндік бөлшектер тері бұйымдарының көркемдігін арттыра түскен.

Металл әшекейлер қазақтың теріден жасалған киімдері мен бұйымдарында ерекше мәнге ие болды. Олар көшпелі мәдениеттің талғампаздығын, сән мен пішін үйлесімін көрсетіп, утилитарлық қызметті өнермен ұштастырған. Сонымен қатар металл бұйымдар рухани-символикалық мағынаға да ие болған.

Кей жағдайда металл әшекейлер магиялық қызмет атқарған. Халық сенімінде металл көз тиюден, ауру-сырқаудан және жаман рухтардан қорғайтын қасиетке ие деп есептелген. Сондықтан мұндай әшекейлер тұмарлық сипатта қолданылған. Сонымен бірге олар иесінің әлеуметтік мәртебесін, жас ерекшелігін, жынысын және отбасылық жағдайын білдіретін белгі болған. Әйелдер бұйымдарында өрнекті күміс әшекейлер жиі кездессе, ер адамдардың бұйымдары ұстамдылау, бірақ ірі қапсырмалар мен шытыралармен безендірілген.

Сондай-ақ теріден жасалған белбеулер мен аяқкиімдерге жезден және күмістен жасалған қаптырмалар орнатылған. Жез, қола және күмістен жасалған тоқа белдіктер мен ат әбзелдерін көркемдеуде кеңінен қолданылған. Ал күмістен жасалған салпыншақтар белдікке тағылып, сәндік әрі тұмарлық қызмет атқарған.