Қазақстанның дәстүрлі және қазіргі заманғы өнері

Дәстүрлі қазақ зергерлік өнері халықтың сәндік-қолданбалы мәдениеті жүйесінде ерекше орын алады. Ол тек металды көркемдеп өңдеу саласы ғана емес, сонымен қатар эстетика, әлеуметтік мәртебе белгілеу, ғұрыптық рәсімдер, қорғаушы-магиялық ұғымдар мен жергілікті мәдени дәстүрлердің жадын тоғыстырған ерекше мәдени тіл болып табылады. Зерттеушілер қазақ зергерлік өнерінің бастауын Қазақстан аумағындағы ежелгі және ортағасырлық металл өңдеу дәстүрлерімен байланыстырады. Ал оның айқын әрі танымал көркемдік келбеті XVIII ғасыр мен XX ғасырдың басындағы этномәдени қалыптасу және гүлдену кезеңінде толыққанды қалыптасты [1; 6; 7].

Археологиялық, этнографиялық және өнертанушылық деректер бұл өнердің терең тарихи сабақтастығын дәлелдейді. Дала және көшпелі мәдениет жағдайында зергерлік бұйымдар ежелден тек сәндік қызмет атқарып қана қоймай, белгілік, мәртебелік, ғұрыптық және қорғаныштық мәнге ие болды. Ұзақ уақыт бойы сақталып, қазақ дәстүрінде кеңінен дамыған бұйымдардың қатарына сырғалар, білезіктер, жүзіктер, сақиналар, алқалар, салпыншақтар, сондай-ақ шашқа тағылатын түрлі әшекейлер жатады. Кейінгі дәстүрлі кезеңде, әсіресе XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында, бұл жүйе айқын типологиялық құрылымға ие болып, әшекейлер қолданылу мақсатына, тағылатын орнына, жас және жыныс ерекшеліктеріне, сондай-ақ символдық қызметіне қарай ажыратылды [6; 7].

Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде зергерлік бұйымдар, ең алдымен, әйел киімімен тығыз байланысты болды. Әйел әшекейлері зергерлік мұраның ең көркем әрі мағыналық тұрғыдан бай бөлігін құрады, олар жасау құрамына енгізілді, қыз-келіншектің жасын, отбасылық жағдайын, әлеуметтік мәртебесін білдірді және көптеген жағдайда тұмарлық, қорғаныштық қызмет атқарды. Қазіргі зерттеушілер музей қорларындағы бұйымдарды әдетте бірнеше ірі топқа бөледі олар бас пен шашқа арналған әшекейлер, мойын мен кеудеге тағылатын бұйымдар, белдік әшекейлері және қолға тағылатын зергерлік заттар. Мұндай жіктеу этнографиялық тұрғыдан да, материалды визуалды түрде ұсыну жағынан да өте қолайлы болып саналады [4; 7].

Қазақ зергерлік өнерінің маңызды ерекшеліктерінің бірі – күмістің басым қолданылуы. Алтын байлық пен дәулеттің белгісі ретінде бағаланғанымен, дәстүрлі ортада күміске ерекше құрмет көрсетілген. Ш.Ж. Тоқтабаева өз еңбегінде қазақтардың күміс әшекейлерді жоғары бағалағанын атап өтеді. Жас аналарға көбіне күмістен жасалған бұйымдар сыйға тартылған, ал көгілдір ақық (бирюза), маржан, ақық тас (сердолик), інжу-маржан, перламутр секілді жартылай асыл және сәндік тастарға ерекше магиялық (киелі) ұғымдар байланысты болды. Бұл деректер XX ғасыр басындағы этнографиялық сипаттамалармен де үндеседі. Ол кезеңде әшекей бұйымдарын жасауда күміс, түрлі-түсті асыл тастар мен шынылар кеңінен қолданылғаны, ал алтынның сирек кездескені көрсетіледі [2; 3; 6].

Көркемдік тұрғыдан алғанда, қазақ зергерлік бұйымдары пішіннің пластикалық айқындылығы мен ою-өрнектің байлығын үйлестіре білді. Оларға оймыштау, бедерлеу, қалыптау, бүршіктеу (зернь), жекелеген бөліктерді алтын жалату, асыл және жартылай асыл тастар мен түрлі-түсті шыныларды қондыру тән болды. Сонымен қатар салпыншақтар мен шынжырлардың қолданылуы бұйымдардың қозғалысын күшейтіп, олардың сәндік әсерін арттырды. С.М. Дудиннің еңбектерінде аймақ қолөнершілерінің металл өңдеу технологиялары жан-жақты сипатталады, онда оймыштау, қалыптау, бедерлеу, құю тәсілдері, көгілдір ақық орнату, шынжырлар мен салпыншақтарды пайдалану туралы мәліметтер келтірілген. Бұл деректер тек қазақ зергерлік өнерін ғана емес, Орталық Азия мен оған іргелес өңірлердегі ортақ көркемдік-технологиялық дәстүрлерді де айқындайды. Осындай ортада жергілікті зергерлік мектептер қалыптасып, дамып отырды [3; 5; 6].

Зергерлік бұйымдардың семантикалық мәні де айрықша маңызды болды. Дәстүрлі қоғамда олар сирек жағдайда ғана қарапайым сәндік элемент ретінде қабылданды. Әшекейлер адамның тіл-көзден, ауру-сырқаудан, бедеуліктен және басқа да көзге көрінбейтін қатерлерден қорғануы туралы дүниетанымдық түсініктер жүйесінің ажырамас бөлігіне айналды. Бұл қызмет әсіресе тұмарларда, кеудеге тағылатын салпыншақтарда, кілт тәрізді ілмектері бар бұйымдарда, сондай-ақ белгілі бір пішіндегі тастар мен таңбаларды пайдалануда айқын көрініс тапты. Дәстүрлі киім тарихына қатысты деректерде киімге тігілетін немесе қыздардың бұрымына өрілетін үшбұрыш пішінді тұмарлардың кең таралғаны айтылады. Мұндай тұмарлар адамды жаман көзден, зиянды әсерлерден қорғауға арналған деп есептелген. XIX–XX ғасырлар тоғысындағы этнографиялық материалдарда да қорғаныштық қызмет атқарған күміс тұмарлар мен салпыншақтардың қолданылғаны көрсетіледі [3; 4; 8].

Зергерлік бұйымдардың әлеуметтік-жастық қызметі де ерекше орын алды. Бойжеткен қыз, қалыңдық, жас келін, ана немесе егде жастағы әйел осылай әйелдің қоғамдағы орнын, жас ерекшелігін және отбасылық мәртебесін айқындауға мүмкіндік берді,. Әшекейлердің кейбір түрлері қыз-келіншектерге тән болса, енді біреулері тұрмысқа шыққан әйелдерге арналды, ал жекелеген үлгілер отбасы иесінің, шаңырақ ұйытқысының мәртебесін білдірді. Этнографиялық деректерде әшекей бұйымдардың әйел бейнесінің міндетті құрамдас бөлігі болғаны атап көрсетіледі. Осыған байланысты Ш.Ж. Тоқтабаева келтірген халықтық нақыл сөзі ерекше мәнге ие: «Әйелдің көркі – әшекейінде, әшекейсіз әйел жапырақсыз ағашпен тең» деп есептейді. Сондықтан web gallery жобасында зергерлік бұйымдарды жеке тұрған заттар ретінде емес, дәстүрлі киіммен, ғұрыптық тәжірибемен, отбасылық және жас ерекшеліктеріне байланысты этикет жүйесімен сабақтастықта көрсету маңызды [2; 4].

Қазақ әшекейлеріндегі ою-өрнек құрылымы халық өнерінің жалпы заңдылықтарымен ұштасады, өйткені бұл өнерде ою-өрнек безендірудің басты (айқындаушы) негізі болып табылады. Зергерлік бұйымдарда бұл симметрияға, ырғаққа, қайталанатын иірімдерге, мүйіз тектес, өсімдік сипатындағы, күн бейнелі және геометриялық өрнектерге деген ерекше сүйіспеншіліктен көрінеді. Бір ғана өрнектік қағида сырғада, білезікте, салпыншақта, шаш әшекейлерінде немесе кеуделік композицияларда әртүрлі көркем шешіммен жүзеге асырылды. Ою-өрнек бұйымның бетін жай ғана көркемдеп қоймай, оның құрылымын айқындап, композициялық орталығын ерекшелей түсті, қондырылған тастар мен салпыншақтардың маңызын күшейтті және зергерлік бұйымды қазақтың дәстүрлі киімі мен заттық мәдениетінің тұтас көркемдік жүйесіне енгізді [5; 6; 7].

Осылайша, дәстүрлі қазақ зергерлік өнері – зергер шебердің кәсіби шеберлігі, металл мен тастың таңбалық табиғаты, әшекейдің киімдегі және ғұрыптық өмірдегі қызметі, сондай-ақ өңірлік пішіндік және сәндік ерекшеліктер өзара тоғысқан күрделі көркем-мәдени жүйе болып табылады. Мұндай көзқарас web gallery үшін ерекше тиімді, өйткені ол материалды кездейсоқ жиналған әсем бұйымдар топтамасы ретінде емес, әшекейдің бір мезгілде өнер туындысы, символ, тұмар және әлеуметтік сәйкестіктің белгісі қызметін атқарған мәдениет туралы мазмұнды визуалды әңгіме ретінде ұсынуға мүмкіндік береді [2–8].