Қазақстанның дәстүрлі және қазіргі заманғы өнері
Қазақстанның көркем мұрасына виртуалды саяхат
Бұл веб-галерея Қазақстанның бай көркемдік мұрасын және қазіргі өнердегі шығармашылық бағыттардың алуан түрлілігін таныстырады. Галереяда ұлттық дәстүрлерді жалғастыратын, сондай-ақ қазіргі заманғы өнер үдерістерін көрсететін туындылар ұсынылған.
Виртуалды көрмеге ұлттық бейнелерге, рәміздерге және мәдени сюжеттерге негізделген шығармалар енгізілген. Сонымен қатар мұнда Қазақстанның мәдени мұрасын заманауи көркемдік тәсілдер, жаңа бейнелеу құралдары мен технологиялар арқылы жаңаша түсіндіретін қазіргі суретшілердің еңбектері де қамтылған.
Ұсынылған шығармалар дәстүрлі өнер мен қазіргі өнердің өзара байланысын көрсетеді. Олар ұлттық дүниетанымды, мәдени бірегейлікті және халқымыздың рухани құндылықтарын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Бұл материалдар арқылы тарихи-мәдени мұраның қазіргі көркемдік тәжірибеде қалай жалғасып, жаңа мазмұнмен дамып жатқанын көруге болады.
Веб-галерея Қазақстанның көркем мұрасын кеңінен насихаттауға бағытталған. Оның басты мақсаты — өнер туындыларын көпшілікке қолжетімді ету, сондай-ақ кең аудиторияның отандық мәдениет пен өнерге деген қызығушылығын арттыру.
Тәуелсіз Қазақстанның өнері
Қазақстандағы ағаш пен сүйекті көркем өңдеудің заманауи тәжірибелері
- Арт-нысан, XXI ғасыр. Ағаш, сүйек (мүйіз); ағаш ою, оймыштау.
- Арт-нысан, 2015 ж. Ағаш, күміс, лазурит, ақық (сердолик); ағаш ою.
- «Есік. Сағыныш», 2024 ж. Аралас техника: ағаш, металл, бояғыштар, жылқы қылы.
- Бедерлі композиция, ағаш; ағаш ою, реңк беру (тонировка).
- Сәндік панно, ағаш, сүйек; ағаш пен сүйекті қашау.
- «Тотем», 2000 ж. Акрил, ағаш массасы, керамика, шыны, металл, мүйіз.
- «Әлемнің жаратылысы», 1994 ж. («Өмір ағашы» сериясынан). Ағаш, көркем жазу. 245 × 45 × 45 см. Дереккөз: Реалистік шеберліктен адамзаттың тасқа қашалған үндеулеріне дейін [Электрондық ресурс]. – Қолжетімділік режимі: https://askaresenbayevpin.wixsite.com/website/post/аскар-есенбаев-от-реалистического-мастерства-к-каменным-посланиям-человечества
- Сәндік ойыншық – тікұшақ, ағаш; қолмен өңдеу, тегістеу.
- Бесік, XXI ғасыр, ағаш; ағаш ою.
- «Қаһармандық», 2011 ж., ағаш, металл.
- Ағаш ыдыстар жиынтығы, ағаш; ағаш ою, токарьлық өңдеу.
- Қобыз, XXI ғасыр. Ағаш, тері, ағаш ою, ішектер, аралас техника.
- «Көшпелі үй» (Nomadic Home), шамамен 2002 ж., ағаш, киіз, тоқыма, аралас техника, бейнеинсталляция.
- Сәндік комод, XXI ғасыр, ағаш; ағаш ою.
- Домбыра, ағаш; қолмен өңдеу, инкрустациялау.
- Сәндік-мүсіндік композиция, XXI ғасыр, ағаш; ағаш ою.
- Домбыра, XXI ғасыр, ағаш; ағаш ою, инкрустациялау.
- «Қызыл матрешка» (Алматы), 2025 ж., ағаш, көркем жазу.
- Сәндік композиция, ағаш, сүйек, тері, металл; аралас техника.
Қазіргі Қазақстандағы ағаш пен сүйекті көркем өңдеу – дәстүрлі қолөнердің, сәндік-қолданбалы өнердің және заманауи көркемдік тәжірибелердің тоғысындағы күрделі әрі көпқырлы құбылыс. 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін бұл саланың дамуында сапалық өзгерістер орын алды. Бұрын негізінен тұрмыстық және қолөнерлік сипатта болған ағаш пен сүйекті өңдеу бүгінде авторлық өнердің құрамдас бөлігіне айналып, музейлік, көрмелік және кәсіби көркемдік кеңістікте кеңінен таныла бастады.
Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде ағаш пен сүйекті өңдеу көшпелі өркениеттің материалдық мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігі болды. Ағаш ою өнері киіз үйдің ағаш бөлшектерін, жиһазды, ыдыс-аяқты, музыкалық аспаптарды жасауда қолданылса, сүйек пен мүйіз ат әбзелдерінің бөлшектерін, бойтұмарларды және сәндік қондырмаларды дайындауға пайдаланылды. Зерттеуші Сергей Михайлович Дудиннің пікірінше, көшпелі халықтардың дәстүрлі сәндік өнері табиғи ортамен тығыз байланыста қалыптасқан. Бұл жағдай қолданылатын материалдардың таңдалуына да, ою-өрнек символикасының қалыптасуына да тікелей ықпал еткен.
Тәуелсіздік кезеңінде бұл көркемдік тәжірибелер ұлттық бірегейлікті жаңаша пайымдау және мемлекеттік мәдени саясаттың ықпалымен қайта бағаланды. Қазақстандық өнертанушылар (Д. Шарипова, Ж. Шайгозова, А. Кенджакулова және т.б.) қазіргі өнердегі дәстүрлі пішіндерге қайта оралу олардың сыртқы келбетін қайталау емес, мәдени жадының көркемдік тасымалдаушысы ретінде жаңаша түсіндірілуімен байланысты екенін атап көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, ағаш пен сүйектен жасалған бұйымдар көшпелі мәдениеттің архетиптері, дала өркениетінің рәміздері және кеңістік, уақыт пен адам туралы дүниетанымдық түсініктер көрініс тапқан ерекше көркемдік мәтін ретінде қабылданады.
Семиотикалық тәсіл сәндік-қолданбалы өнердегі ою-өрнекті, пішінді және материалды күрделі таңбалық жүйенің элементтері ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Ролан Барттың визуалды мәдениет теориясына сәйкес, кез келген көркемдік нысан мәдени кодтар мен идеологиялық мағыналардың жеткізушісі болып табылады. Ағаш пен сүйекті көркем өңдеу өнерінде бұл қағида зооморфтық, геометриялық және өсімдік тектес ою-өрнектердің уақыт өте келе өзінің символдық мәнін жоғалтпай, жаңа көркемдік контексте де семантикалық қызметін сақтауы арқылы көрінеді.
Сонымен қатар қазіргі шеберлер дәстүрлі ою-өрнек жүйесінің шеңберінен шығып, жаңа көркемдік стратегияларды қалыптастыруда. Бұл тұрғыдан Умберто Эко ұсынған «ашық шығарма» (opera aperta) тұжырымдамасының маңызы ерекше. Ғалымның пікірінше, өнер туындысы әртүрлі түсіндірулерге мүмкіндік береді. Қазіргі ағаш пен сүйектен жасалған көркемдік нысандар өзінің бірмәнді қызметтік сипатын жоғалтып, материалдың пластикалық мүмкіндіктері мен авторлық идеяны біріктіретін тұжырымдамалық өнер туындыларына айналуда.
Бұл бағыттың дамуына Хоми Бхабха сипаттаған мәдени гибридтілік құбылысы да айтарлықтай ықпал етеді. Қазақстан жағдайында ол ағаш ою, инкрустациялау, жылтырату және әртүрлі материалдарды үйлестіру сияқты дәстүрлі қолөнер тәсілдерінің contemporary art қағидаларымен, соның ішінде инсталляциялық тәжірибелермен, нысандық өнермен және дизайнмен ұштасуынан көрінеді. Соның нәтижесінде дәстүр өзгермейтін үлгі ретінде емес, үнемі жаңарып отыратын мағыналар жүйесі ретінде қабылданатын жаңа көркемдік нысан қалыптасады.
Қазақстандағы ағаш пен сүйекті көркем өңдеу өнерінің қазіргі даму деңгейі бұл саланың институционалдануымен сипатталады. Шеберлердің туындылары Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі мен Ә. Қастеев атындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік өнер музейі сияқты жетекші музейлердің қорына енгізіліп, республикалық және халықаралық көрмелерде кеңінен көрсетілуде. Сонымен қатар авторлардың шығармалары цифрлық платформалар мен жеке галереялар арқылы да таралып келеді. Осы кезеңде авторлық даралану үрдісі айқын байқалады: шеберлер дәстүрлі канондардан алыстап, материалдың көркемдік мүмкіндіктерін шығармашылық ойды жеткізудің негізгі құралы ретінде пайдаланатын бірегей туындылар жасауда.
Осылайша, тәуелсіздік кезеңіндегі Қазақстандағы ағаш пен сүйекті көркем өңдеу қолөнерді, өнерді және мәдени рефлексияны біріктіретін күрделі синтетикалық көркемдік сала ретінде сипатталады. Бұл бағыттағы заманауи туындылар тек материалдық бұйымдар ғана емес, сонымен қатар ұлттық бірегейлікті пайымдаудың, мәдени жадыны бейнелеудің және дәстүрді жаһандық көркемдік үдеріспен сабақтастырудың маңызды көркемдік формалары болып табылады.