Бойтұмар
Бойтұмар. Тұмарша XIX–XX ғасырлар. Қызылорда облысы. Күміс, алтын жалату, нақыштау, штамптау, скань, зернь. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Бойтұмар (тұмар), салпыншақты тұмар (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы, Қызылорда өңірі)
Бойтұмар – дәстүрлі мәдениеттегі мойын-кеуде тұсына тағылатын қорғаныштық әшекейлер қатарына жататын тұмар. Ол сакралды заттарды сақтау дәстүрімен байланысты болып, қорғаныштық әрі символдық қызмет атқарған.
Бұйымның құрылымы тұмарлық мазмұнды (жазбалар, емдік шөптер немесе қасиетті заттар) сақтауға арналған қуыс цилиндр пішінді корпустан тұрады. Корпус екі жақтағы бекіткіштер арқылы шынжырға ілінген. Төменгі бөлігі цилиндрдің негізіне жалғанған шынжырлы салпыншақтар жүйесімен толықтырылған. Шынжырлардың ұштары жарты шар тәрізді сәндік элементтермен аяқталады. Құрылымның барлық бөлшектері қозғалмалы түрде жалғанғандықтан, бұйымға серпінділік пен динамика береді.
Композициялық шешімі көлденең-осьтік қағидаға негізделген және орталық көлемнің айқын бөлінуімен ерекшеленеді. Цилиндр тәрізді корпус композицияның негізгі өзегі қызметін атқарады. Одан төмен қарай ырғақты ұйымдастырылған салпыншақтар жүйесі таралады. Тік орналасқан шынжырлар біркелкі ырғақ қалыптастырып, бұйымның көрнекі созылыңқылығын және қозғалыс әсерін күшейтеді.
Өрнектік жүйесі тұмар корпусының бетін айнала орналасқан сызықтық және түйіршікті белдеулердің үйлесіміне негізделген. Сәндік өңдеу бұйым пішінінің құрылымдық жіктелуін айқындап, оның пластикалық мәнерлілігін арттырады. Скань мен бүршіктеу (зернь) тәсілдерінің қолданылуы беткі қабатқа бай фактура беріп, жарық түскенде жылтырау әсерін туғызады.
Салпыншақ элементтер сәндік қызметпен қатар акустикалық мәнге де ие болып, қозғалыс кезінде өзіне тән сыңғырлаған дыбыс шығарады. Бұл бойтұмар дәстүрлі зергерлік өнерге тән тұрмыстық және сакралды қызметтердің өзара сабақтастығын көрсетеді. Оның пішіні қасиетті заттарды сақтау тәжірибесін қорғаныштық символикамен ұштастырып, халықтың дүниетанымындағы амандық пен сақтану идеяларын бейнелейді.