Құс мұрын жүзік
Құсмұрын жүзік. XX ғасыр. Батыс Қазақстан. Күміс, нақыштау, скань, зернь. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Жүзік — «құсмұрын» (құс тұмсық тәріздес) жүзік
«Құсмұрын» типті жүзік – ұзынша келген қалқаншасы бар, мәртебелік және қорғаныштық мәнге ие дәстүрлі әйел әшекейлерінің бірі. Қазақ зергерлік өнерінде бұл бұйым ерекше символдық мазмұнымен және өзіндік пішіндік шешімімен ерекшеленеді.
Материалы: күміс. Техникасы: соғу, нақыштау (гравировка), филигрань, бүршіктеу (зернь).
Бұйымды жасауда аралас техника қолданылған, алдымен қалқаншаға көлемді пішін беріліп, кейін оның беті нәзік филигрань өрнектерімен безендірілген.
Жүзіктің шеңбері (шинкасы) көлемді әрі тұтас болып келеді және біртіндеп кеңейіп, тамшы тәрізді созылыңқы, құс тұмсығын еске түсіретін қалқаншаға ұласады. Қалқанша негізгі бөліктен сәл көтеріңкі орналасқан. Оның жиегі бүршіктеу тәсілімен орындалған түйіршіктермен және сымнан жасалған жиекпен көмкерілген. Орталық бөлігі аздап ойысталып, негізгі композициялық өріс ретінде қалыптастырылған.
Композициялық құрылымы осьтік қағидаға негізделген және қалқаншаның ұзын бойымен бағытталған. Көркемдік орталық жоғарғы бөлікке жақын орналасып, негізгі сәндік элементтер осы аймақта шоғырланған. Қоршау жиектері пішіннің бағыттылығын күшейтіп, құс тұмсығына ұқсас динамикалық бейнені айқындай түседі.
Өрнектік жүйесі скань және бүршіктеу тәсілдерінің үйлесіміне негізделген. Спираль тәрізді иірімдер, тамшы пішінді элементтер және түйіршік тәрізді сәндік бөлшектер композицияның негізгі көркемдік құрылымын құрайды. Өрнектің семантикалық негізі зооморфтық бейнелермен байланысты. Құс тұмсығының стильдендірілген бейнесі дәстүрлі дүниетанымда қорғаушы күштің, өміршеңдік пен игіліктің белгісі ретінде қабылданған.
Бұл жүзік қазақ зергерлік өнеріне тән пішіндік символизмді, нәзік сәндік өңдеуді және терең мағыналық мазмұнды айқын көрсететін дәстүрлі әшекейлердің көрнекті үлгілерінің бірі болып табылады.