«Темірқазық», 2004 ж. «Құш-қон» техникасы. Тері, бедерлеу
Жәңгір Үмбетов пен Амангүл Иханова
«Темірқазық» панносы қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы негізгі космологиялық бейнелердің біріне арналған көркемдік интерпретация болып табылады. Композицияның негізінде көшпелілердің Ғалам құрылысы туралы көне түсініктері жатыр. Сол түсінік бойынша Темірқазық жұлдызы – аспан күмбезінің қозғалмайтын орталығы, ал басқа аспан шырақтары соның төңірегінде қозғалады. Халықтық танымда Темірқазықпен Үлкен және Кіші Жетіқарақшы шоқжұлдыздарымен байланыстырылатын аспан тұлпарлары туралы мифологиялық бейнелер сабақтасып жатады.Шығарманың композициялық өзегін жоғарғы бөлігі жарты аймен көмкерілген тік рельефті ось құрайды. Бұл элемент аспан, жер және жер асты әлемдерін өзара жалғайтын Әлем ағашының (Axis Mundi) символдық баламасы ретінде түсіндіріледі. Терінің әсерлі пластикасының арқасында орталық бейне монументалды сипат алып, бүкіл композицияның мағыналық өзегіне айналған.Панноның көркемдік құрылымында көшпелі мәдениеттің ең маңызды архетиптерінің бірі – жылқы бейнесі ерекше орын алады. Жылқылардың сұлбалары терінің бедерлі бетіне табиғи үйлесіммен кіріктіріліп, көпқабатты символдық образ ретінде қабылданады. Композицияның жоғарғы бөлігінде олар Темірқазықтың мифологиялық аспан серіктерін еске түсірсе, төменгі бөлігінде дала кеңістігімен сабақтасып, қасиетті әлем мен нақты болмыстың арасындағы байланысты бейнелейді.Шығарманың көркемдік әсерін авторлық тері өңдеу техникасы айрықша күшейтеді. Өте нәзік бедерлеу, көпдеңгейлі рельеф және материалдың табиғи фактурасы көне петроглифтің немесе ежелгі қолжазба шиыршығының әсерін береді. Бұл жерде тері тек көркемдік материал ғана емес, сонымен бірге мәдени жадының тасымалдаушысы ретінде көрініп, туындының Ұлы Дала өркениетінің тарихи мұрасымен сабақтастығын айқындайды.Колористикалық шешім алтын түстес охра, құм түстес және бәсең жасыл реңктердің үйлесіміне негізделген. Табиғи түстердің жұмсақ гаммасы шығарманың ойлы, сырлы және киелі сипатын күшейтіп, көрермен назарын туындының терең философиялық мазмұнына шоғырландырады.
Дереккөз: Ә. Қастеев атындағы ҚР Ұлттық өнер музейі. «Қазақстанның сәндік-қолданбалы өнері» каталогы. – Алматы, 2025