Шолпы
Шолпы. Шаш әшекейі. XIX–XX ғасырлар. Солтүстік Қазақстан. Күміс, теңгелер, ақық (сердолик), филигрань, нақыштау. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Шолпы — шашқа тағылатын салпыншақты әшекей
Шолпы – бұрымға өріліп тағылатын дәстүрлі шаш әшекейі. Ол сәндік қызметпен қатар қорғаныштық-ырымдық мәнге ие болған. Бұйым күрделі көпқабатты құрылымымен және дамыған салпыншақтар жүйесімен ерекшеленеді.
Құрылымы бірізді жалғасқан сәндік буындардан тұратын тік бағыттағы композициядан құралған. Негізін сопақша тас қондырмалармен безендірілген металл пластиналар құрайды. Олар сақина тәрізді элементтер арқылы өзара байланыстырылған. Төменгі бөлігі шынжырларға бекітілген теңге тәрізді салпыншақтармен толықтырылған. Құрылымның барлық бөлшектері қозғалмалы болып келеді және қозғалыс кезінде еркін тербеліп тұрады.
Композициялық құрылымы осьтік қағидаға негізделген және айқын вертикаль бағыттылығымен сипатталады. Композицияның негізгі өзегін бірінен кейін бірі орналасқан тас қондырмалар құрайды. Олар көркемдік екпін қызметін атқарады. Бүйірлік салпыншақтар мен теңгелер бұйым пішінін кеңейтіп, оның ырғақтық құрылымын қалыптастырады әрі динамикалық әсерін күшейтеді.
Өрнектік жүйесі нәзік филигрань өрнектерінің тегіс тас беттерімен үйлесуі арқылы ерекшеленеді. Металл бөлшектер өсімдік тектес және геометриялық мотивтерден құралған ашық өрнектермен безендірілген. Ақық (сердолик) қондырмалары бұйымға жарқын түстік реңк берсе, теңгелер сәндік әрі символдық қызмет атқара отырып, құрылымның қозғалыс белсенділігін арттырады.
Қозғалмалы элементтер қозғалыс кезінде айқын акустикалық әсер туғызып, бұйымның көрнекі және дыбыстық динамикасын күшейтеді. Бұл әшекей Солтүстік Қазақстан зергерлік өнеріне тән нәзік филиграндық өңдеуді, көпқабатты композициялық құрылысты және терең символикалық мазмұнды айқын көрсететін дәстүрлі бұйымдардың бірі болып табылады.