Сырға
Сырға. XX ғасыр. Оңтүстік Қазақстан. Күміс, ию, ою, бедерлеу. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Сырға, сызықтық-созылыңқы салпыншақты сырға
(XX ғасыр, Оңтүстік Қазақстан)
Сызықтық-созылыңқы салпыншақты сырға – XX ғасырдағы Оңтүстік Қазақстан зергерлік өнеріне тән дәстүрлі әшекей бұйымдарының бірі. Ол күнделікті сәндік әшекейлер қатарына жатады және ықшам құрылымы мен қозғалмалы элементтерінің үйлесімімен ерекшеленеді.
Материалы: күміс. Техникасы: ию, бедерлеу (чеканка), ойып өрнектеу.
Бұйымның құрылымы төменгі сәндік бөлікке ұласатын созылыңқы сырға бауынан тұрады. Жалғау аймағында үшбұрыш пішінді сәндік элемент орналасқан. Осы элементтен шынжырлы салпыншақтар таралып, олардың ұштары ұсақ тамшы тәрізді бөлшектермен аяқталады. Құрылымның барлық қозғалмалы бөліктері топсалы тәсілмен бекітілгендіктен, бұйым еркін тербеліп, серпінді қозғалыс әсерін тудырады.
Композициялық шешімі тік оське негізделген және төмен қарай біртіндеп күрделене түсетін құрылымымен сипатталады. Жоғарғы бөлігі қарапайым әрі жинақы орындалса, төменгі аймағы салпыншақ элементтермен байытылған. Композицияның ырғақтық жүйесі шынжырлар мен ұсақ аяқтамалардың кезектесуі арқылы қалыптасып, тұтас әрі үйлесімді құрылым жасайды.
Өрнектік жүйесі ұстамдылығымен ерекшеленеді. Негізгі сәндік өңдеу үшбұрышты элемент пен сырға бауының бетіне шоғырланған. Мұнда нүктелік және сызықтық өрнек мотивтері қолданылған. Салпыншақтар сәндік қызметпен қатар акустикалық мәнге де ие болып, қозғалыс кезінде нәзік сыңғырлаған дыбыс шығарады.
Бұл сырға дәстүрлі қазақ зергерлік өнеріне тән ықшам пішін мен қозғалмалы сәндік элементтердің үйлесімін көрсетеді. Оның қарапайым әрі әсерлі көркемдік шешімі күнделікті қолданыстағы әшекейлердің эстетикалық және функционалдық ерекшеліктерін айқын бейнелейді.