Сырға
Сырға. XX ғасыр. Оңтүстік Қазақстан. Күміс, ию, ою, бедерлеу. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Сырға, құрамдас салпыншақты сырға (XX ғасыр, Оңтүстік Қазақстан)
Құрамдас салпыншақты сырға – XX ғасырдағы Оңтүстік Қазақстан зергерлік өнеріне тән дәстүрлі әшекей бұйымдарының бірі. Ол күнделікті сәндік әшекейлер қатарына жатады және ықшам әрі әсерлі құрылымымен ерекшеленеді.
Материалы: күміс. Техникасы: ию, бедерлеу (чеканка), ойып өрнектеу.
Бұйымның құрылымы ілмек тәрізді сырға бауына бекітілген салпыншақты жүйеден тұрады. Негізгі бөлігі ортасында дөңгелек ойығы бар геометриялық пішіндегі пластина түрінде орындалған. Ойықтың ішінде қозғалмалы шар тәрізді элемент орналасқан. Төменгі бөлігі қысқа өзекшелерге бекітілген шар пішінді аяқтамалары бар бірнеше салпыншақпен толықтырылған. Құрылымның барлық бөлшектері қозғалмалы жалғанғандықтан, бұйымға ерекше серпін мен динамика береді.
Композициялық шешімі осьтік қағидаға негізделіп, айқын тік бағыттылығымен ерекшеленеді. Орталықтағы дөңгелек ойық пен оның ішіндегі қозғалмалы элемент композицияның негізгі өзегін құрайды. Төменгі салпыншақтар композицияны ырғақты түрде аяқтап, бұйым пішінінің қозғалыс әсерін күшейтеді. Бұйымның көркемдік шешімінде бос кеңістік пен көлемдік элементтердің арақатынасы маңызды рөл атқарады.
Өрнектік жүйесі геометриялық және сызықтық мотивтердің үйлесіміне негізделген. Пластина беті ойылған сызықтармен және қарапайым ою-өрнек элементтерімен безендіріліп, оның пішіндік ерекшеліктерін айқындай түседі. Қозғалмалы шар тәрізді бөлшектер сәндік қызметпен қатар акустикалық мәнге де ие болып, қозғалыс кезінде нәзік сыңғырлаған дыбыс шығарады.
Бұл әшекей дәстүрлі қазақ зергерлік өнеріне тән ықшам құрылым мен әсерлі қозғалыс үйлесімін көрсетеді. Оның қарапайым пішіні мен қозғалмалы сәндік элементтері бұйымның көркемдік тартымдылығын арттырып, күнделікті қолданылатын зергерлік әшекейлердің эстетикалық ерекшеліктерін айқын бейнелейді.