Кұдағи жүзік
Құдағи жүзігі. XIX ғасыр. Батыс Қазақстан. Күміс, шыны, алтын жалату, штамптау, скань. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Жүзік, типі «құдағи жүзік»
«Құдағи жүзік» – дәстүрлі қазақ мәдениетіндегі ерекше ғұрыптық-мәртебелік маңызы бар әйел әшекейлерінің бірі. Бұл бұйым құдалық институтымен және отбасы иерархиясымен тығыз байланысты. Құдағи жүзік, әдетте, қалыңдық немесе күйеу жағының беделді, жасы үлкен әйеліне арналатын мәртебелік әшекей ретінде танылған.
Бұйымның құрылымы ірі көлемді пішінімен ерекшеленеді. Көлемді сақинасы (шинкасы) біртіндеп кеңейіп, негізден көтеріңкі орналасқан үлкен дөңгелек қалқаншаға ұласады. Қалқанша жалпақ-дөңес пішінде орындалып, сәндік өрнекпен көмкерілген айқын жиегімен ерекшеленеді. Оның құрылымы көпқабатты сипатқа ие, негізгі пластина бетіне қосымша сәндік элементтер жапсырылып, күрделі композициялық жүйе қалыптастырылған.
Композициялық шешімі концентрлік қағидаға негізделіп, айқын орталыққа бағытталған. Қалқаншаның орталық бөлігінде айқыш тәрізді мотив орналасқан. Оның айналасында бірнеше концентрлік өрнектік белдеулер жүйесі ұйымдастырылған. Шеткі бөліктерінде симметриялы түрде орналасқан шыны қондырмалары бар дөңгелек ұяшықтар көрінеді. Бұл элементтер композицияға ырғақ беріп, оның сәндік байлығын арттырады.
Өрнектік жүйесі геометриялық және солярлық-символикалық мотивтердің үйлесуіне негізделген. Орталықтағы айқыш тәрізді элемент композицияның негізгі көркемдік әрі мағыналық өзегі болып табылады және дәстүрлі түсініктердегі қорғаныш, тұрақтылық пен берекенің белгісі ретінде қабылданады. Концентрлік өрнек белдеулері ұсақ бүршікті және филигрань тәсілдерімен орындалып, көпқабатты әрі біртіндеп кеңейетін көркемдік әсер қалыптастырады. Алтын жалату мен түрлі-түсті шыны қондырмалардың қолданылуы бұйымның көркемдік айқындығын күшейтіп, оның жоғары мәртебелік сипатын көрсетеді.
Жүзіктің көлемділігі, күрделі құрылымы және сәндік байлығы оның салтанатты әшекейлер қатарына жататынын аңғартады. Бұл бұйым сәндік қызметпен қатар дәстүрлі қоғамдағы әлеуметтік мәртебені, туыстық байланыстарды және отбасы беделін білдіретін маңызды рәміздік қызмет атқарған. «Құдағи жүзік» қазақ зергерлік өнеріндегі көркемдік шеберлік пен әлеуметтік-мәдени мәннің үйлесімін танытатын ерекше мұра үлгілерінің бірі болып табылады.