Сырға
Сырға. XIX–XX ғасырлар. Шығыс Қазақстан. Күміс, ию, маржан. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Сырға, сызықтық-осьтік салпыншақты сырға (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы, Шығыс Қазақстан)
Сызықтық-осьтік салпыншақты сырға – XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Шығыс Қазақстан өңірінің дәстүрлі зергерлік өнеріне тән әшекей бұйымдарының бірі. Ол күнделікті сәндік әшекейлер қатарына жатады және ықшам тік композициясымен ерекшеленеді.
Материалы: күміс, маржан. Техникасы: ию және бедерлі өңдеу.
Бұйымның құрылымы сақина тәрізді ілмекке бекітілген тік бағыттағы салпыншақ жүйесінен тұрады. Орталық бөлігі бүйірлерінде кеңейтілген созылыңқы цилиндр пішінінде орындалған. Оның жоғарғы және төменгі жағында байланыстырушы қызмет атқаратын маржан моншақтар орналасқан. Композицияның төменгі бөлігін иілген металл өзекшелерден жасалған тамшы тәрізді көлемді ажурлы салпыншақ аяқтайды. Құрылымның барлық элементтері қозғалмалы түрде жалғанғандықтан, бұйымға ерекше серпін мен динамика береді.
Композициялық шешімі қатаң осьтік қағидаға негізделіп, сәндік элементтердің бірізді орналасуымен ерекшеленеді. Орталық цилиндр тәрізді бөлік композицияның негізгі көркемдік екпіні болып табылады. Маржан қондырмалары түстік реңк пен ырғақ қалыптастырса, төменгі ажурлы салпыншақ композицияны аяқтап, оған жеңілдік пен қозғалыс әсерін береді.
Өрнектік жүйесі геометриялық және стильдендірілген мотивтердің үйлесіміне негізделген. Орталық элементтің беті оның пішінін айқындай түсетін сызықтық және нүктелік өрнектермен безендірілген. Күмістің жарқыраған беті мен қанық қызыл маржан қондырмаларының контрастық үйлесімі бұйымның сәндік әсерін күшейтеді. Төменгі салпыншақ қозғалыс кезінде жеңіл тербеліс туғызып, осы типтегі әшекейлерге тән нәзік дыбыстық әсер қалыптастырады.
Бұл сырға Шығыс Қазақстан зергерлік өнеріне тән ықшам композицияны, көркемдік тепе-теңдікті және қозғалыс пен сәндік әсердің үйлесімін айқын бейнелейтін дәстүрлі әшекей үлгілерінің бірі болып табылады.