Тұмарша
Тұмарша. XIX ғасыр. Оңтүстік Қазақстан. Күміс, алтын жалату, зернь, скань. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Тұмарша (жұп тұмарлар) — салпыншақты мойын-кеуде әшекейі (XIX ғасыр, Оңтүстік Қазақстан)
Тұмарша – жұп амулеттерден тұратын салпыншақты мойын-кеуде әшекейі. Ол дәстүрлі киім кешеніндегі қорғаныштық мәнге ие бұйымдар қатарына жатады. Әшекей қорғаныштық және мәртебелік қызмет атқарып, күрделі көпбөлікті құрылымымен әрі жоғары қозғалғыштығымен ерекшеленеді.
Бұйымның құрылымы жоғарғы бөліктегі көлденең цилиндр тәрізді элементтен басталады. Бұл бөлік негізгі бекіткіш қызметін атқарады және одан екі үшбұрыш пішінді тұмар салбырата бекітілген. Әрбір тұмар аралық сәндік элементтермен толықтырылған тік шынжырлар жүйесімен жалғасып, төменгі жағында созылыңқы пішінді салпыншақтармен аяқталады. Құрылымның барлық бөлшектері топсалы түрде байланыстырылғандықтан, бұйым икемді әрі серпінді қозғалады.
Композициялық шешімі симметриялық-осьтік қағидаға негізделген. Орталық ось екі тұмардың арасынан өтіп, жұптық құрылымның тұтастығын қамтамасыз етеді. Жоғарғы цилиндр тәрізді элемент барлық бөліктерді біріктіретін негізгі байланыстырушы буын қызметін атқарады. Төменгі аймақта салпыншақтар ырғақты жүйе құрап, композицияның көркемдік қозғалысын күшейтеді. Ірі және ұсақ элементтердің кезектесуі күрделі ырғақ қалыптастырып, бұйымның динамикалық сипатын арттырады.
Өрнектік жүйесі геометриялық және шиыршық тәрізді мотивтердің үйлесіміне негізделген. Үшбұрышты тұмарлардың беті орталық розетка тәрізді элементтері бар нәзік филигрань өрнектерімен безендірілген. Салпыншақтар скань техникасында орындалып, ажурлы шиыршық композициялар түзеді. Бүршіктеу (зернь) тәсілімен жасалған сәндік бөлшектер өрнек контурларын айқындап, бұйым бетінің фактуралық байлығын күшейтеді. Алтын жалату жекелеген элементтерді ерекшелендіріп, күміс негізбен үйлескен әсерлі түстік контраст қалыптастырады.
Салпыншақ элементтер сәндік қызметпен қатар акустикалық мәнге де ие болып, қозғалыс кезінде өзіне тән сыңғырлаған дыбыс шығарады. Бұл әшекей Оңтүстік Қазақстан зергерлік өнеріне тән күрделі құрылымды, жұптық символиканы және айқын қорғаныштық семантиканы көрсететін көрнекті бұйымдардың бірі болып табылады.