Кұдағи жүзік
Құдағи жүзігі. XX ғасыр. Батыс Қазақстан. Күміс, шыны, алтын жалату, зернь, штамптау. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Жүзік, типі «құдағи жүзік»
«Құдағи жүзік» – қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі ерекше мәртебелік және ғұрыптық мәнге ие әйел әшекейлерінің бірі. Ол құдалық, туыстық байланыстар және үйлену рәсімдерімен байланысты болып, иесінің қоғамдағы беделі мен отбасылық орнын білдіретін маңызды рәміздік бұйым қызметін атқарған. Жүзік ірі көлемімен және салтанатты сәндік келбетімен ерекшеленеді.
Бұйымның құрылымы көлемді сақинадан (шинкадан) басталып, едәуір кеңейген сопақша-дөңгелек пішінді қалқаншаға ұласады. Қалқанша негізгі бөліктен көтеріңкі орналасқан және бірнеше қабаттан тұратын күрделі құрылымға ие. Оның жиегі өрнекті белдеулермен көмкерілген. Орталық бөлігі арнайы қаптамаға (кастқа) орнатылған түрлі-түсті шыны қондырмасымен ерекшеленіп, қосымша жапсырма сәндік элементпен толықтырылған.
Композициялық шешімі концентрлік қағидаға негізделіп, айқын орталыққа бағытталған. Орталықтағы шыны қондырманың айналасына бірнеше концентрлік өрнек белдеулері орналасқан. Бұл белдеулер тегіс және бүршікті аймақтардың кезектесуі арқылы ұйымдастырылған. Белдеулердің бірі радиалды бағытталған элементтермен безендіріліп, күн шапағы тәрізді таралатын әсер қалыптастырады. Қалқаншаның шеткі бөлігі тығыз өрнектік жиекпен қоршалып, тұйық әрі үйлесімді композициялық құрылым түзеді.
Өрнектік жүйесі геометриялық және солярлық-символикалық мотивтердің үйлесуіне негізделген. Түрлі-түсті қондырмасы мен жапсырма бейнелі элементі бар орталық бөлік композицияның негізгі мағыналық өзегі болып табылады. Ал концентрлік белдеулердегі бүршікті өрнектер көпқабаттылық әсерін күшейтіп, композицияға ырғақ береді. Алтын жалату мен түрлі-түсті шыны қондырмалардың қолданылуы түстік контраст қалыптастырып, бұйымның жоғары мәртебелік сипатын айқындай түседі.
Бұл жүзік Батыс Қазақстан зергерлік өнеріне тән көлемді пішін жасауға ұмтылысты, беткі өрнектің бай фактуралық өңделуін және күрделі композициялық ұйымдасуды көрсетеді. Оның сәндік байлығы мен символдық мазмұны дәстүрлі қоғамдағы құдағи мәртебесінің жоғары әлеуметтік маңызын бейнелейтін көркем мұра үлгісі болып табылады.