Ақық
Ақық (алқа салпыншағы). XX ғасыр. Батыс Қазақстан. Күміс, ақық (сердолик), зернь, скань. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Ақық тас қондырмалы салпыншақ (XX ғасыр, Батыс Қазақстан)
Ақық – мойын мен кеудеге тағылатын сәндік-қорғаныштық сипаттағы әшекей бұйым. Оның көркемдік және семантикалық құрылымында ерекше маңызға ие негізгі элемент – символдық мәні бар ақық тас қондырмасы.
Бұйымның құрылымы металл қаптамаға орнатылған жылтыратылған ақық тас салынған сопақша көлемді корпустан тұрады. Жоғарғы бөлігінде әшекейді тағуға арналған ілмек орналасқан. Корпус тұйық пішінде орындалып, қалыңдатылған жиектерімен және сәндік өңделген шеткі бөліктерімен ерекшеленеді.
Композициялық шешімі центрлік қағидаға негізделген. Негізгі көркемдік екпін орталық бөліктегі тас қондырмасына шоғырланған. Оның бір бөлігі сәндік өрнекті металл жапсырмамен көмкерілген. Металл декор симметриялы ұйымдастырылып, сопақша пішінді айқындай отырып, көрермен назарын композицияның орталығына бағыттайды.
Өрнектік жүйесі скань өрнектері мен бүршіктеу (зернь) тәсілдерінің үйлесіміне негізделген. Нәзік филигрань сызықтары жұмсақ контурлар мен тұйық өрнектік құрылымдар түзсе, бүршіктеу элементтері бедерлі екпіндер жасап, бұйым бетінің фактуралық байлығын арттырады. Ақық тастың тегіс әрі жылтыр беті мен ажурлы металл өрнектердің қарама-қарсылығы әшекейдің көркемдік әсерін күшейтеді.
Дәстүрлі дүниетанымда ақық тас қорғаныштық және өміршеңдік символикасымен байланыстырылған. Осыған байланысты оның қолданылуы бұйымның тұмарлық қызметін күшейте түседі. Бұл салпыншақ Батыс Қазақстан зергерлік өнеріне тән ықшам пішіннің, әсерлі табиғи материалдың және нәзік өрнектік өңдеудің үйлесімін айқын көрсететін дәстүрлі әшекей үлгілерінің бірі болып табылады.