Жүзік
Жүзіктер. XIX–XX ғасырлар. Батыс Қазақстан. Күміс, ақық (сердолик), шыны, алтын жалату, зернь, штамптау, скань, бедерлеу. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Жүзіктер, Сопақ бетті және көзді (тас қондырылған) жүзіктер тобы
Бұл жүзіктер тобы мәртебелік және қорғаныштық мәнге ие дәстүрлі әйел әшекейлерінің қатарына жатады. Ұсынылған бұйымдар ірі қалқанша мен орталық тас қондырмасына негізделген бір типологиялық шешімнің әртүрлі көркемдік нұсқаларын көрсетеді.
Барлық жүзіктердің құрылымы көлемді цилиндр тәрізді немесе сәл кеңейетін сақинадан (шинкадан) басталып, көтеріңкі орналасқан сопақша не дөңгелек қалқаншаға ұласады. Қалқаншалар шеттерін бойлай жүргізілген өрнектік белдеулері бар көпқабатты құрылымымен ерекшеленеді. Орталық бөліктері ақық (сердолик) немесе түрлі-түсті шыны қондырмаларымен безендірілген. Қондырмалар арнайы қаптамаларға (касттарға) орнатылып, қосымша жапсырма сәндік элементтермен толықтырылған.
Композициялық шешімі осьтік және центрлік қағидаларға негізделген. Әр бұйымда негізгі көркемдік орталық ретінде орталық өріс ерекшеленеді. Ол айқыш тәрізді немесе ирек сызықты жапсырма мотивтер арқылы айқындалған. Бұл элементтер тас қондырма бетін бірнеше бөлікке бөліп, тұрақты симметриялық құрылым қалыптастырады. Орталық бөліктің айналасына концентрлік өрнек белдеулері орналастырылып, композицияға ырғақ беріп, оның көркемдік тұтастығын қамтамасыз етеді.
Өрнектік жүйесі геометриялық және символдық мотивтердің үйлесуіне негізделген. Айқыш және ирек сызықты элементтер дәстүрлі дүниетанымдағы қорғау, тәртіп және кеңістіктің үйлесімді ұйымдасуы туралы түсініктермен байланыстырылады. Бүршіктеу (зернь) және филигрань тәсілдері бұйым бетінің фактуралық байлығын күшейтіп, жарық түскенде жылтыраған әсер қалыптастырады. Ақық пен түрлі-түсті шыны қондырмалары күміс негізбен әсерлі түстік контраст түзіп, әшекейлердің сәндік әрі мәртебелік сипатын айқындай түседі.
Жалпы алғанда, бұл жүзіктер тобы Батыс Қазақстан зергерлік мектебіне тән негізгі белгілерді көрсетеді. Оларға пішіннің монументалдылығы, композицияның нақты ұйымдастырылуы және пластикалық мәнерліліктің бай өрнектік безендірумен үйлесуі жатады. Бұл ерекшеліктер дәстүрлі қазақ зергерлік өнерінің көркемдік кемелдігін және оның терең символдық мазмұнын айқын бейнелейді.