Түйреуіш
Түйреуіш. XX ғасыр. Семей облысы. Күміс, маржан, эмаль, шыны, нақыштау, құю, ию, ширату. Қазақстан Республикасы Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінің қоры.
Түйреуіш (брошь), салпыншақты кеуде әшекейі (XX ғасыр, Семей өңірі, Шығыс Қазақстан)
Түйреуіш – сәндік-қорғаныштық сипаттағы салпыншақты кеуде әшекейі. Ол киім бөлшектерін бекіту үшін пайдаланылып, сонымен қатар көркемдік және сәндік қызмет атқарған.
Бұйымның құрылымы сымнан жасалған күрделі жиекпен қоршалған тікбұрышты пластинадан тұрады. Жоғарғы бөлігінде киімге бекітуге арналған арнайы ілгектер орналасқан. Төменгі жиегі металл элементтерден, моншақтардан және теңге тәрізді салпыншақтардан құралған сәндік жүйемен толықтырылған. Бұл бөлшектер сым ілгектерге бекітілген. Құрылымның барлық элементтері қозғалмалы түрде жалғанғандықтан, бұйым серпінді әрі динамикалық сипатқа ие.
Композициялық шешімі көлденең-осьтік қағидаға негізделген. Пластинаның орталық бөлігі қатар орналасқан үш қондырмамен ерекшеленеді, олардың ішінде ірі сопақша элемент басымдыққа ие. Шеттерін бойлай иілген сымнан жасалған ырғақты жиек жүргізіліп, ажурлы контур қалыптастырылған. Төменгі аймақ салпыншақтардың ырғақты қатары түрінде дамып, бұйымның сәндік әсерін күшейтеді.
Өрнектік жүйесі геометриялық және сызықтық мотивтердің үйлесіміне негізделген. Маржан мен түрлі-түсті шыныдан жасалған орталық қондырмалар күміс негізбен контраст түзіп, композицияға жарқын түстік екпін береді. Нақышталған фон бұйым пішінін айқындап, оның сәндік байлығын арттырады. Салпыншақтар түрлі-түсті моншақтармен толықтырылып, композицияға қосымша ырғақ пен түстік алуандылық енгізеді.
Қозғалмалы элементтер бұйымның серпінділігін қамтамасыз етіп, қозғалыс кезінде нәзік сыңғырлаған дыбыстық әсер туғызады. Бұл әшекей Шығыс Қазақстан өңіріне тән функционалдық және сәндік қасиеттердің үйлесімін көрсетеді. Оның құрылымы мен өрнектік жүйесі тұтас көркемдік бейне қалыптастырып, дәстүрлі қазақ зергерлік өнерінің аймақтық ерекшеліктерін айқын бейнелейді.