Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
«Күн нұры»/«Күн көзі»
Бұл ою-өрнек Күн белгісінің көрнекі бейнелерінің бірі болып табылады. Ол тіршілік көзімен, үздіксіз айналыммен және табиғаттағы мәңгілік қозғалыспен байланыстырылады. Өрнек әртүрлі нұсқада кездесуі мүмкін.
Жарық ұғымы жалпыадамзаттық мәдениеттегі әмбебап құндылықтардың қатарына жатады. Онтологиялық тұрғыдан ол — бар болмыстың субстанциясы, гносеологиялық тұрғыдан — таным қағидасы, эстетикалық жағынан — сұлулықтың мәні, ал экзистенциялық қырынан — рухани, құдайлық бастау.
Ол «қасиелілік» ұғымымен тығыз байланысты, сондай-ақ исламда Ақиқаттың белгісі, ал сопылық дәстүрде білім мен танымның нышаны болып саналады.
Қазақ мәдениетінде нұр ұғымы бақыт пен игілік тілеуге қатысты кең қолданылады («Нұр жаусын!», «Нұр үстіне нұр!» және т.б.), адам бейнесін сипаттауда («жүзі нұрлы» — жылы, жарқын, шырайлы), кісі есімдерінің құрамында немесе күрделі әйел және ер адам аттарын жасауда, сондай-ақ адамның ішкі күйін білдіруде («бетінен нұры қашты») және басқа да мағыналарда жиі ұшырасады. Қазақ мәдениетінде «күн нұры» өрнегі көбінесе киіз және кестелі кілемдердің негізгі композициялық алаңын безендіруге қолданылады. Бұл, ықтимал, дүниенің дәстүрлі үшқұрылымды моделіндегі Ортаңғы әлемнің ұйымдасуымен сабақтас болуы мүмкін. Демек, бұл өрнек игі тілекпен, бақытпен, жарықпен және соған ұқсас ұғымдармен байланысты болса керек.
«Күн» өрнектері жүйесінде «күн көзі» ерекше орын алады және әлемдік мәдениетте кең таралған белгілердің бірі саналады. Оның бастапқы мағынасы әлемдік мәдениетте Құдайдың көзі, яғни бәрін көруші көз түсінігімен сабақтас. Мысалы, мысыр мифологиясындағы Гордың көзі, Үшбірлікті білдіретін үшбұрыш ішіндегі құдірет көзі және т.б. Бұл белгі құпия біліммен, даналықпен және рухани көрегендікпен астасады.
Көбінесе бұл таңба зұлым күштерден қорғану, ауру-сырқаудан айығу мақсатында қолданылған. Сол себепті ол көптеген ғұрыптық заттар мен тұмарларға түсірілген.
«Күн көзі» өрнегі — қазақтың қолданбалы өнеріндегі кең таралған мотивтердің бірі. Ол киім-кешекте, тоқыма бұйымдарында және басқа да заттарда жиі кездеседі. Бұл өрнектің түрлі нұсқалары бар. Мағыналық жағынан оған жақын өрнектердің бірі — «күн сәулесі».
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.