Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
«Ағаш гүл»
Бұл өрнек архетиптік Ғалам ағашы бейнесінен, яғни әлем кіндігі мен дүниенің өзегін білдіретін ұғымнан бастау алады және тұтас ғаламды бейнелейді. Үш әлемнен — Жоғарғы, Ортаңғы және Төменгі дүниеден — тұратын Ғалам ағашы бейнесі адамзаттың мәдени дамуында әлем халықтарының көптеген космологиялық, діни және мифологиялық түсініктерінен көрініс тапқан. Ол фольклорда, өнерде, сәулетте, қоныстар мен қорымдарды жоспарлауда, әдет-ғұрыптар мен салт-жораларда, әлеуметтік құрылымда және басқа да салаларда кеңінен байқалады.
Қазақтардағы Ғалам ағашының негізгі нышаны — Бәйтерек, яғни қасиетті алып терек. Оның ұшар басында құстар, періштелер мен тәңірлік күштер мекендейді, тамыры жер асты әлеміне кетеді, онда зұлым рухтар, жын-шайтандар, албастылар өмір сүреді, ал Бәйтеректің діңі — адамдар мен жануарлар тіршілік ететін Ортаңғы әлемді білдіреді. Түркілер үшін кез келген ағаш киелі саналған, әсіресе асуларда, бұлақтардың басында немесе қол жетпейтін ерекше жерлерде өсетін жалғыз ағаштар айрықша қасиетті деп танылған. Осындай ағаштарға құрмет белгісі ретінде шүберек немесе таспа байлау дәстүрі қалыптасқан.
«Ағаш гүл» мотиві түркі, соның ішінде қазақ мәдениетінде осы түсініктің графикалық көріністерінің бірі болып табылады. Ол дәстүрлі тоқыма бұйымдардың кестесінде кеңінен қолданылған, ал оның геометриялық баламалары басқұр, қоржын және басқа да тоқылған бұйымдардың сәнінде көрініс тапқан.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.