Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары

Мөрлі жүзік

Билеуші әулеттің маңызды символдарының бірі мөрлі жүзіктер болды. Кейбір деректерге сәйкес, олар «тамшы тәрізді стандартқа жуық пішінге ие болған, бұл мұндай ерекше мөрлердің тек Шыңғыс әулетіне жататын ақсүйектерге тиесілі екенін айқын көрсетеді» [15, 22-б.]. Айта кетерлігі, тамшы тәрізді пішін қазақ зергерлік өнеріндегі канондық формалардың бірі болып табылады (құс мұрын жүзік). Бұл пішін тек сұлтандық (хандық) мөрлерге тән болған, ал ақсақалдарда төртбұрышты, сопақ немесе дөңгелек пішіндер кездескен. Сұлтан мөрінің пішіні (ұшы жоғары қараған) аспан әлемін білдірген, өйткені оның иесі ежелгі түсінік бойынша Жердегі Мәңгілік Көк Аспанның өкілі ретінде қабылданған. Мөрлі жүзік биліктің маңызды нышандарының бірі болып, иесінің жоғары мәртебесін және туғаннан берілген ерекше құқықтарын көрсеткен.

Барлық мөрлі жүзіктер ою-өрнекпен безендірілген, алайда үлгілерге қарағанда, ең көркем безендірілгені сұлтан мөрлері болған. Жүзіктің бүкіл пішіні екі жіңішке сызықпен қоршалып, олардың іші ирек сызықтармен немесе ырғақты түрде орналасқан басқа да элементтермен толтырылған. Жүзіктің негізгі бөлігін иесінің тұлғасын білдіретін әсем араб жазуы алып тұрған.

Мөрлі жүзіктер түркілер түсінігінде сакралды мәнге ие, аймен (аспандық металл) байланысты күмістен жасалған. Мамандар оларды сақтауға арналған ағаш сандықшалардың болғанын айтады, олар арқар мүйізі тәрізді пішінде жасалған. Мүйіз ежелгі дәуірлерден бері фарнның, яғни патшалық даңқ пен құдайлық рақымның символы болып саналған. Қазақтың Шыңғыс әулеті өкілдері «арқар» ұранын қолданғаны да белгілі.

Жүзіктің материалы, пішіні, әшекейі, нақты жазуы және басқа да белгілердің барлығы бірігіп, хандық биліктің айбыны мен ұлылығын айқындаған.

Encyclopedia More Item

ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.

Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.

Алматы: КазНИИК, 2023.