Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
«Өткiзбе»/«Өркен»
Ширатылған сабақ — қазақ өнерінде кең таралған, графикалық нұсқалары алуан түрлі өрнектердің бірі. Ол кестелі кілем композицияларында да, құлпытас ескерткіштерінде де кездеседі. Сабақтан жапырақтар, бүршіктер мен гүлдер таралып, мәңгілік қозғалысты, тіршілікті, ғаламның шексіздігін білдіреді.
«Ширатылған сабақ» өрнегі әлемдік өнерде де жиі ұшырасады: мысалы, кельттер өнерінде, византиялық өнерде және басқа да көркемдік дәстүрлерде кең таралған. Ежелгі Рим өнерінде жүзім шоқып тұрған құстармен астасқан немесе свастиканы еске салатын бейнелермен үйлескен ширатылған сабақ мотивтері кездеседі. Бұл мотив готика өнерінде де танымал болған. Кей жағдайларда ол шырмауық, лиана секілді өрмелегіш өсімдіктердің бейнесін танытқан. Мысалы, шырмауық қайта тірілетін құдайлардың, яғни Осирис, Дионис және басқалардың атрибуты болып, адалдықтың, ұрпақтың және өмір жалғастығының нышаны ретінде қабылданған.
Бұл өрнектің тағы бір түрі — «өркен». Осындай атаумен қазақ кілемінің бір түрі де белгілі, өйткені бұл өрнек сол кілемнің басты мағыналық әрі стильдік өзегін құрайды. Өркен — ұрпақты, жаңа өмірдің басталуын немесе жаңа отбасының құрылуын білдіретін жас сабақтың бейнесі. Кілемнің орталық бөлігінде «өркен» өрнегінің үш-төрт ірі медальон түрінде орналасуы ұрпақтың көбеюін және тұрмыстық молшылықтың артуын білдіреді.
Жалпы алғанда, өркен мен ширатылған сабақ қозғалыс идеясын, туу мен өлу циклдерінің мәңгілік қайталануын бейнелейді.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.