Ежелгі мәдениеттердің символдық түсініктерінде жел тылсым күштің көрінісі ретінде қабылданып, оған әртүрлі қызметтер телінген. Кейбір мәдениеттерде ол нақты құдайлармен теңестірілген. Мысалы, Ежелгі Грекияда солтүстік жел — Борей кейде жылан денелі аяқтарымен, кейде қанатты кейіпте бейнеленген. Ежелгі қытайлар желді (фэн) құс-құдай ретінде қастерлеген, ал қоршаған кеңістікті үйлестіруге арналған ілімді фэн-шуй («жел-су») деп атаған. Кейбір түркі халықтарында, мысалы қарашайлар мен балқарларда, Желдің әкесі Горий, Гери-Гори немесе Желле-Атасы Горий, ал анасы Жел-Анасы Химикки деп саналатын тәңірлік бейнелер туралы наным болған. Сырдария бойындағы қазақтарда желдің иесі туралы сенім сақталған, ал оның әміршісі Жалаңаш ата деп есептелген. Кейбір зерттеушілер қытай деректеріне сүйене отырып, көне түркілерде «Бұлт қуушы» деп аталған Жел ғибадатханасы болғанын да айтады.

Түркі мәдениетінде желдің киелі күш ретінде ұғынылуы кемінде екі мағынада көрінеді: бір жағынан ол — адам рухының бастауы, екінші жағынан — көптеген бәле мен аурудың себебі. Яғни жел әрі жағымды, әрі жағымсыз құбылыс ретінде қабылданған. Қазақтың «Жарты Төстік» ертегісінде желдің пайда болуы Әлем ағашы — Бәйтеректе ұя салған қасиетті Самұрық құстың қанат қағысымен байланыстырылады. С. Қондыбай көне түркілік йел (жел) ұғымын аруақтармен, яғни ата-баба рухтарымен сабақтастырады. Оның пікірінше, желеу сөзі олардың желеп-жебеп жүру, яғни қорғау, қамқор болу қызметімен байланысты. Зерттеуші сонымен бірге жел сөзінің жын-шайтан, пері сияқты демонологиялық бейнелерге қатысты жағымсыз реңкі де бар екенін атап көрсетеді.

Ш. К. Ахметованың айтуынша, «Сібір қазақтары арасында әлі күнге дейін “шайтан жолы” туралы наным сақталған. Бұл — шаңды құйындар немесе адамға ауру әкелетін қатты желдер. Осындай жағдайда сырқаттанып қалған адам туралы “жын жолына түскен” дейді» [1, 195-б.]. Хакас мифологиясында да йел, яғни жел, зұлым рух, жын-пері сипатына ие.

Ежелгі түркілер желді Тәңірімен тікелей байланысты деп біліп, оны екінші дәрежелі құдайлар қатарына жатқызған. Желдің құдайлық тегі туралы мәліметтер Ю. А. Зуевтің манихейлік «Кефалайа» мәтініне жасаған сілтемесінде кездеседі. Онда Жарықтың бес жауынгер стихиясы — жеңіл жел құдайы tintura tengri, тірі жел құдайы jel tengri, тірі жарық құдайы jarug tengri, су құдайы suv tengri, от құдайы ot tengri — Нұрлы Тұңғыш Адамның басшылығымен қарама-қарсы күштерге қарсы шайқасқа шыққаны айтылады [8, 140-б.]. Түркілер дүниетанымындағы желдің құдайлық болмысы қазіргі әзербайжан халқының дәстүрлі мәдениетіндегі Йел Баба (Жел ата) немесе Йел Деде (Жел әке) бейнелерінен де аңғарылады.

Мамандардың пікірінше, қазақ халқында желдің жетпістен астам атауы бар, олардың семантикасы рақат сезімінен азапқа дейінгі кең мағыналық өрісті қамтиды. Жағымды түрлеріне жаздың жайлы самал желдері — самал, ыстық жел және басқалары жатады. Ал ең қатерлі желдердің бірі қара қаншық деп аталған. Белгілі мәдениеттанушы З. Наурызбаеваның пікірінше, қазақтар бұл атаумен шөп пен егінді күйдіріп жіберетін, мал мен адамды аштыққа ұрындыратын аптап ыстық желді атаған [14]. Қыстың, суықтың және ауыр күндердің хабаршысы ретінде күзгі қара бас жел танылған. Ал сәуірдің соңына қарай соғатын суық желді қазақтар тобылғы жарған деп атаған. Дәл осы кезеңде далада алғашқы көк шығып, берекелі уақыт басталады деп сенген.

Түркі халықтарындағы жел символикасы адамдар мен жануарлардың сипатына да ауыстырылған. Әсіресе жүйрік тұлпарларға желге қатысты эпитеттер берілген. Жел ер бастауын, ғарыштық стихияны және рухани мәнді білдіретін нышан ретінде танылған.