Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары

Ақ киіз

Қазақ мәдениетінің сакралды кеңістігіндегі заттық әлемде ақ киіздің орны ерекше. Ол, әдетте, түркі қоғамының жоғары әлеуметтік тобымен байланыстырылады. Көшпелілердің жалпы құрылтайларында ақсүйек өкілдері тек ақ киіздің үстіне отырған, ал ақ киіздің айрықша мәні хан сайлау рәсімінде анық көрінеді. Бұл ғұрыптың сипаттамаларында мынадай әрекеттер байқалады: төрт ақсақал үміткерді алтынмен әдіптелген жұқа ақ киізге отырғызып, бастарынан жоғары көтереді де, кейін қайта түсіреді. Одан кейін оның үстіндегі киімін шешіп, бөліктерге жыртып, жиналған қауымға таратады. Дәл осылай ақ киіз де бөлініп беріледі. Содан соң жаңадан сайланған хан өз мәртебесіне сай арнайы дайындалған жаңа киім киеді.

Бұл үдерісте семиолог А.А. Галиев бірнеше символдық мағына көреді. Біріншіден, ақ киіз ханның ниетінің тазалығын білдіреді; екіншіден, ақ киіздің төртбұрышты пішіні дүниенің көлденең моделін бейнелейді, ал төрт ақсақалдың қатысуын қазақ әлемін ұстап тұрған төрт тіректің көрінісі ретінде қарастыруға болады, өйткені қария даналық пен білімнің иесі саналады; үшіншіден, киіздің алтын жалатылған жиектері хандық биліктің нышаны болып табылады, себебі алтын сақ дәуірінен бері патшалық мәртебенің белгісі ретінде қабылданған.

Жүннен басылған киіз молшылықтың белгісі саналған. Сол сияқты ханның киімі де сайлауға қатысушылар үшін қалаулы заттардың бірі болған. Мұнда әркім киімнен немесе ақ киізден бір бөлікті иеленуге тырысқан, өйткені «pars pro toto» қағидасы бойынша, тіпті кішкене ғана жыртындының өзі иесіне бақ-береке әкеледі деп сенілген [5, 84-б.].

Encyclopedia More Item

ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.

Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.

Алматы: КазНИИК, 2023.