Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары

Жұлдыздар мен Үркер

1 сурет.

Әртүрлі халықтардың дүниетанымында жұлдыздар сан алуан әрі көпқырлы мағынаға ие, бірақ көбіне бұл аспан денесі адамның жердегі өмір жолын нышандық тұрғыдан жарықтандыратын белгі ретінде танылады. Еуропалық дәстүрде жұлдыз биік мұраттардың символы әрі бақыттың эмблемасы болып саналады. Көшпелі түркілер жұлдыздарға ерекше құрметпен қарап, өздерінің бүкіл тіршілік әрекетін солармен сәйкестендірген, ал олардың атаулары бай астралдық мифологиямен тығыз байланысты болған.

Поляр жұлдызы — Темірқазық. Оны мәңгілік шеңбер бойымен айналып жүретін, соған байланған Ақбозат пен Көкбозат жұлдыздары (Кіші аю шоқжұлдызы) қоршап тұрады. Үлкен аю шоқжұлдызын қазақтар Жетіқарақшы, Жетіген немесе Жеті қарт деп атаған. Жұлдызды аспан картасында Үркер, Үшарқар-Таразы және Сүмбіле ерекше айқын белгіленген. Іс жүзінде барлық жұлдыздарға қатысты космогониялық аңыздар мен мифтер бар. Құс жолы — аспандағы жұлдыздар жолы, яғни Млечный путь.

Ежелгі түркілер де, әлемнің басқа халықтары сияқты, жұлдыздар адам тағдырына әсер етеді, бақыт сыйлайды немесе одан айырады, ал белгілі бір жұлдыз белгілі бір адамның жанымен сәйкес келеді деп сенген. Сондықтан аққан жұлдызды көрген қазақ: «Менің жұлдызым жоғары», — деп айтқан.

Encyclopedia More Item

ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.

Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.

Алматы: КазНИИК, 2023.