Қысқаша энциклопедия Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары
Сары/Алтын
Қасиетті түстер иерархиясында келесі орын алатын түс — сары. Оның да мағынасы көпқырлы. Бір жағынан, ол Күнді, қозғалысты, кеңістікті білдіреді. Екінші жағынан, сағыныш, мұң, ұзақ күту ұғымдарын аңғартады: сары уайым, сары қайғы және т.б. Сонымен қатар қазақ тілінде бұл түске қатысты жағымды мағыналар да бар. Мысалы, «сабыр түбі — сары алтын» деген тіркес шыдам мен сабырдың асыл қасиет екенін білдіреді.
Сары түс Оңтүстік Қазақстанның керамика өнерінде айқын көрініс тапқан. Археологиялық зерттеулер мұнда «сары фонда жасалған керамиканың» ерекше кең таралғанын көрсетеді. Зерттеушілер сары, әсіресе лимон түстес сары реңктің басымдығын сопылық дәстүрмен байланыстырады. Өйткені сары түс, яғни күн мен оттың түсі, рухани жолдың екінші сатысы — тариқаттың нышаны саналған. Сонымен бірге ол нәзік болмыспен, рух әлемімен және «Құдайдың досы» саналатын әулиелік деңгеймен де сабақтастырылады. Қалай болғанда да, мұсылман мәдениетінде сары түс рухқа, рухани жолға, Пайғамбарға қатысты маңызды символдық қызмет атқарады. Сонымен қатар сары түс, яғни алтынның түсі, түркі халықтарында, соның ішінде қазақтарда, ең жоғарғы құндылықты, бастау атаулының негізін, құдайылық нышанды білдірген.
Қазақ мәдениетінде «сары» сөзі қатысқан жер-су атаулары өте көп: Сары дала, Сарыарқа және т.б. Кейбір зерттеушілер мұндай атауларды «қуаң дала» немесе «жүгенсіз кеңістік» деп түсіндірсе, енді біреулері оны кең, ұлан-ғайыр, ауқымды деген мағынада қарастырады. Ал «Сарыарқа» атауы, бәлкім, солтүстік тарапты да білдіруі мүмкін. Түркі мәдениетінде солтүстіктің түсін білдіретін атаулар әртүрлі болған: кейде қара, кейде сары түспен таңбаланған. «Сары» және «алтын» сөздері топонимдерде әртүрлі мақсатта қолданылған: біріншісі көбіне тарапты, кеңістікті білдірсе, екіншісі нысанның айрықша маңызын көрсету үшін қолданылған.
Сары түске мағыналық жағынан жақын ұғымдардың бірі — алтын. Ол да Күннің көрінісі ретінде ұғынылады. Белгілі болғандай, сақтардың торевтика өнерінде алтын негізгі көркемдік материалдың бірі болған. Түркі мәдениетінде алтын — мәңгілікті, тозбастықты, беріктікті, ақиқатты білдіретін әмбебап ғарыштық нышан. Сонымен қатар ол билеушілермен, жоғарғы әулетпен, үстем топпен байланыстырылған. Қазақ ақсүйектерінің, хандардың, билер мен сұлтандардың киімдерін безендіруде алтын жіппен кестелеу өнері маңызды орын алған.
Алтын ұғымының семантикасы жарқырау мен нұр шашу түсінігімен де байланысты. Мысалы, «алтын тамыр» тіркесі осы мағынаны аңғартады.
Сары түс әлемдік мәдениетте де кең таралған. Қытайда ол патшалықтың, абыройдың және орталықтың нышаны болса, славяндық рәміздік жүйеде сары түс өліммен және о дүние ұғымымен байланыстырылады.
ШайгОзова Ж.Н., Наурзбаева А. Б.
Краткая энциклопедия знаков и символов казахской культуры.
Алматы: КазНИИК, 2023.